ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੰਜਾਲ ਖ਼ੁਰਦ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅੱਜ ਇੱਕ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੰਜਾਲ ਖ਼ੁਰਦ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅੱਜ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਲ 1996 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਸਦਕਾ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਬਾਗਬਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 28-29 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਬੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੀ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੈਂਦਾ, ਗੁਲਜਾਫ਼ਰੀ (ਜਾਫ਼ਰੀ), ਦੇਸੀ ਗ਼ੁਲਾਬ, ਗਲੇਡੀਓਲਸ, ਸਟੈਟਿਸ ਅਤੇ ਗੁਲਦਾਊਦੀ (ਕਰਾਈਸੈਂਥਮ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੇਂਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਚੱਕਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ‘ਅਗੇਤੀ ਜਾਫ਼ਰੀ’ ਦੀ ਪੌਦ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਮੇਨ ਜਾਫ਼ਰੀ’ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ‘ਚ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬੂਟੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਲਈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਲੂਜ਼ ਫਲਾਵਰ ਅਤੇ ਕੱਟ ਫਲਾਵਰ
ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:
- ਲੂਜ਼ ਫਲਾਵਰ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਗ਼ੁਲਾਬ, ਗੈਂਦਾ, ਗੁਲਜਾਫ਼ਰੀ ਅਤੇ ਗੁਲਦਾਊਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੂਟਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਲਾ-ਇਕੱਲਾ ਫੁੱਲ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦਾ ਹੈ।
- ਕੱਟ ਫਲਾਵਰ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਗਲੇਡੀਓਲਸ, ਸਟੈਟਿਸ ਅਤੇ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਉਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇੰਗਲਿਸ਼ ਰੋਜ਼ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਬ), ਜਰਬੇਰਾ ਅਤੇ ਲਿਲੀਅਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਟਿਕ (ਡੰਡੀ ਸਮੇਤ ਫੁੱਲ) ਕੱਟੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੀਸ ਜਾਂ ਬੰਚ (ਗੁੱਛੇ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਿਕਦੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦਾ 20 ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅਤੇ ਜਰਬੇਰਾ ਦਾ 6 ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਬੰਚ)।
ਗਲੇਡੀਓਲਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਨੁਕਤਾ
ਗਲੇਡੀਓਲਸ ਨੂੰ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 90 ਤੋਂ 100 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਟੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੀਜ (ਬਲਬ) ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਰੀਦਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਢੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬਲਬਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਰੇਤਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਡਾਕਰ (ਭਾਰੀ) ਜ਼ਮੀਨ ਇਸ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਹੈ। ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਪਨੀਰੀ ਲਗਾਉਣ, ਗੋਡੀ ਕਰਨ, ਕਟਿੰਗ ਕਰਨ, ਫੁੱਲ ਤੋੜਨ ਅਤੇ ਪੈਕਿੰਗ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਹੱਥੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਮੰਡੀਕਰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਮੰਡੀ ਤੁਹਾਡੇ ਫਾਰਮ ਤੋਂ 50-60 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਹੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਰਕਬਾ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹ
ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਵੀ 5 ਜਾਂ 10 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾ ਕਰੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਧੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਏਕੜ ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰੋ। ਛੋਟਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਨਾ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ “ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਕਮਾਉਣ” ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੀਮਤ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ 28 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, 10 ਤੋਂ 15 ਏਕੜ ਦੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਨਵੇਂ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਵਿਕਲਪ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਪਨੀਆਂ ਖਾਦਾਂ, ਸਪਰੇਅ ਅਤੇ ਤੜਾਈ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦਾ ਰੇਟ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਝਾੜ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਬੀਜ ਨਿਕਲੇਗਾ, ਪੈਸੇ ਓਨੇ ਦੇ ਹੀ ਮਿਲਣਗੇ। ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ, ਉਹ ‘ਯੈਲੋ ਸਟਿਕੀ ਟ੍ਰੈਪ’ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ, PAU ਦੇ ਅਧੀਨ ‘ਫਲਾਵਰ ਗਰੋਅਰਜ਼ ਕਲੱਬ’ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਹਨ। ਇਹ ਕਲੱਬ ਹਰ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਲੈਕਚਰ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ‘ਚ ਬਦਲਿਆ
ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਮੰਗ ਘੱਟਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰੀ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵੇਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ‘ਰੋਜ਼ ਸ਼ਰਬਤ’ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਮਿਹਨਤ “Shergill Farm Fresh” ਬ੍ਰਾਂਡ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਬ੍ਰਾਂਡ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਉਹ ਗ਼ੁਲਾਬ ਜਲ, ਐਲੋਵੇਰਾ ਜੂਸ ਅਤੇ ਆਂਵਲਾ ਜੂਸ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮਿਆਰੀ ਉਤਪਾਦ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਨ। ‘ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਗਬਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ’ (NHM) ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਕੋਲਡ ਰੂਮ ਅਤੇ ਫੂਡ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਹੁਣ ਸਿੱਧੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲੋਂ 3 ਤੋਂ 4 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਆਮਦਨ ਲਗਭਗ 21 ਤੋਂ 30 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਖ਼ੁਦ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
COMMENTS