Exotic Farming: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਨੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅੱਜ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ, ਕੁਝ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਜ਼ਰਬਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ, ਬਲੂਬੈਰੀ ਅਤੇ ਬਲੂ ਜਾਵਾ (ਨੀਲਾ ਕੇਲਾ) ਵਰਗੇ ਦੁਰਲੱਭ ਫਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਖ਼ਤ ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਹੈ।

ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ: 2 ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ 325 ਵਰਾਇਟੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਬਾਗਬਾਨੀ ਫਾਰਮ 2016 ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 400 ਬੂਟੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ (ਲਗਭਗ 200 ਖੰਭਿਆਂ ‘ਤੇ)। ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ ਇਸ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 14 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਮਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਦੀਆਂ 325 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲੱਖਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਬਾਰੇ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਲਾਲ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ:

• ਬਾਹਰੀ ਰੰਗ: ਲਾਲ, ਪੀਲਾ, ਸੰਤਰੀ, ਗੁਲਾਬੀ, ਮਜੈਂਟਾ, ਹਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ।
• ਅੰਦਰੂਨੀ ਰੰਗ: ਚਿੱਟਾ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਾਲ, ਮਜੈਂਟਾ, ਪਿੰਕ, ਬੇਬੀ ਪਿੰਕ ਅਤੇ ਚੁਕੰਦਰੀ ਲਾਲ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇੱਥੇ ‘ਡਬਲ ਕਲਰ’ (ਲਾਲ-ਸਫ਼ੇਦ) ਵਰਾਇਟੀਆਂ ਵੀ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਵਰਾਇਟੀ ਹੈ Palora, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧੀਆ ਫ਼ਲ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ (50 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ) ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ

ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਦੀ ਵਰਾਇਟੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਅੰਬ ਦੀਆਂ ਵਰਾਇਟੀਆਂ (ਅਲਫਾਂਸੋ, ਦੁਸਹਿਰੀ, ਲੰਗੜਾ, ਚੌਸਾ) ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੰਡੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਲਾਲ, ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਪੀਲਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਫਾਰਮ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਗਾਹਕ ਆਰਡਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ‘ਬਰੂਨੀ’ ਜਾਂ ‘ਪਲੋਰਾ’ ਵਰਗੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਵਰਾਇਟੀਆਂ ਦੇ 2-3 ਪੀਸ ਮੁਫ਼ਤ ਸੈਂਪਲ ਵਜੋਂ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਨਾਮ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਾਹਕਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਦ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਖ਼ੁਦ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਚੰਗੀ ਵਰਾਇਟੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਫ਼ਲ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ 300-350 ਗ੍ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 500 ਤੋਂ 700 ਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਦੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਿੱਠਾ ਫ਼ਲ ਭਾਲਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਲੂਬੈਰੀ ਦੀ ਖੇਤੀ

ਸਾਲ 2020 ਵਿੱਚ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਬਲੂਬੈਰੀ ਦੇ ਟ੍ਰਾਇਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਬਲੂਬੈਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

1. ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਿੱਟੀ: ਬਲੂਬੈਰੀ ਨੂੰ 4.5 ਤੋਂ 5.5 pH ਵਾਲੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ pH 7 ਤੋਂ 8 (ਖਾਰੀ) ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ‘ਗ੍ਰੋ ਬੈਗਸ’ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਕੋ-ਪੀਟ, ਪਰਲਾਈਟ ਅਤੇ ਪੀਟ-ਮੌਸ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ: ਬਲੂਬੈਰੀ ਲਈ ਘੱਟ TDS ਵਾਲਾ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ RO ਪਲਾਂਟ ਲਗਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ।

3. ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਨੈੱਟ: ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਖਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਈ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ‘ਸਨਸ਼ੇਡ ਨੈੱਟ’ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਫ਼ਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ‘ਬਰਡ ਨੈੱਟ’ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਬਲੂਬੈਰੀ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ਅਤੇ ਕਮਾਈ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਲੂਬੈਰੀ ਪੇਰੂ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਮਪੋਰਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਫਾਰਮ ਦੀ ਬਲੂਬੈਰੀ ਅਜੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਪਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਵੀਂ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ। ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਬ੍ਰਾਂਡ ‘B-Berries’ ਹੇਠ 125 ਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੈਕਿੰਗ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਹੋਲਸੇਲ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਡੱਬੀ ₹150 ਤੋਂ ₹160 ਦੀ ਵਿਕਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਐਂਡ-ਕਸਟਮਰ ਨੂੰ ₹200 ਤੋਂ ₹225 ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਬਲੂਬੈਰੀ ਦਾ ਰੇਟ ਤਕਰੀਬਨ ₹1600 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ

ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ‘ਕੰਢਾਲ ਐਗਰੋ ਫਾਰਮ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਫਾਰਮ ਤੋਂ ਬੂਟੇ ਭੇਜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ,  ਗੁਜਰਾਤ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕਿਸਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਲਾਲ ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਦੇ ਰੇਟ ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਨਵੀਆਂ ਵਰਾਇਟੀਆਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਆਰਡਰ ਸਪੀਡ ਪੋਸਟ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਆਰਡਰ ਟ੍ਰੇਨ ਜਾਂ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ

ਡਰੈਗਨ ਫਰੂਟ ਅਤੇ ਬਲੂਬੈਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ, ਬਲੈਕਬੈਰੀ, ਰੈਸਬੈਰੀ ਅਤੇ ਅਵੋਕਾਡੋ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ਲ ਉਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਵਰਾਇਟੀ ‘ਬਲੂ ਜਾਵਾ’ ਦੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੂਟੇ ਹੁਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਾਲ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ “ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਲੈਬ” ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲੈਬ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਲੂਬੈਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫਲਾਂ ਦੇ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਹੀ ਰੇਟ ‘ਤੇ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਫ਼ਲ ਉਗਾ ਕੇ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।