ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ-ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਿੱਗਦੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ-ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਘਾਟੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਕਾਰਗਰ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU), ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਫ਼ਲੋਰੀਕਲਚਰ ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਡਾ. ਰਿਚੂ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ‘ਕਿਸਾਨ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਪੰਜਾਬੀ’ ਨਾਲ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ (Flower Farming) ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਬਦਲ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਦੁੱਗਣੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਗਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਲੱਗੇ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਕਦੀ ਫ਼ਸਲਾਂ (Cash Crops) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਖੇਤੀ: ‘ਪੰਜਾਬ ਗੇਂਦਾ ਨੰਬਰ 1’
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਫੁੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਵੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਸਟੇਜਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਅਨੁਕੂਲ ਕਿਸਮ: ਡਾ. ਰਿਚੂ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ PAU ਵੱਲੋਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਗੇਂਦਾ ਨੰਬਰ 1’ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਝੱਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਖਿੜਦੇ ਹਨ।
- ਹਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ: ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਗਰਮੀ, ਸਰਦੀ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ-ਤਿੰਨਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੇ ਪਨੀਰੀ: ਇੱਕ ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਬੀਜ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਦੀ ਨਰਸਰੀ (ਪਨੀਰੀ) ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਪਨੀਰੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਝਾੜ ਤੇ ਆਮਦਨ: ਜੇਕਰ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ‘ਪੰਜਾਬ ਗੇਂਦਾ ਨੰਬਰ 1’ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 40 ਤੋਂ 45 ਕੁਇੰਟਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਝਾੜ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਗੁਲਦਾਊਦੀ: ਦੁੱਗਣੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਫੁੱਲ
ਦੂਜੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲ ਗੁਲਦਾਊਦੀ (Chrysanthemum) ਹੈ। ਇਹ ਫੁੱਲ ਦੁੱਗਣੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਡੰਡੀ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ (Cut Flower) ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਡੰਡੀ ਵਾਲੇ ਲੂਜ਼ ਫੁੱਲ (Loose Flower), ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਵਿਕਲਪ: ਡੰਡੀ ਸਮੇਤ ਤੋੜੇ ਗਏ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਦਾਨਾਂ, ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਟੇਬਲ ਡੈਕੋਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਚੰਗੇ ਭਾਅ ਵਿਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਬਿਨਾਂ ਡੰਡੀ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲ ਗੇਂਦੇ ਵਾਂਗ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਕਟਿੰਗ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ: ਗੁਲਦਾਊਦੀ ਨੂੰ ਬੀਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਲਮਾਂ (Cuttings) ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਟਿੰਗਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੂਟੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ 3 ਤੋਂ 5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹਿੱਸਾ ਕੱਟ ਕੇ, ਜਿਸ ‘ਤੇ 2-3 ਪੱਤੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਣ ਕੇ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੈਣ ਅਤੇ ਲੁਆਈ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਕਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੂਟੇ ਖੇਤ ਜਾਂ ਗ਼ਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- PAU ਦਾ ਸਲਾਨਾ ਸ਼ੋਅ: ਗੁਲਦਾਊਦੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਸਲਾਨਾ ‘ਗੁਲਦਾਊਦੀ ਸ਼ੋਅ’ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਗਲੈਡੀਓਲਸ: ਕੱਟ-ਫ਼ਲਾਵਰ ਮੰਡੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਸੌਦਾ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਗਲੈਡੀਓਲਸ (Gladiolus) ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਲਪ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੰਬੀ ਡੰਡੀ (ਸਪਾਈਕ) ‘ਤੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਜਾਵਟੀ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
- ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾ: ਗਲੈਡੀਓਲਸ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ PAU ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਤੂਬਰ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।
- ਗੰਢਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਲੁਆਈ: ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬੀਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗੰਢਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਿਜਾਈ ਲਈ 4 ਤੋਂ 5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਡਾਇਆਮੀਟਰ ਵਾਲਾ ਗੰਢਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਢੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ, ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ 6 ਤੋਂ 7 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾਈ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅੰਦਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ: ਜਦੋਂ ਬੂਟੇ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਬੂਟੇ ਦੇ 3 ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 6 ਪੱਤੇ ਆ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਮੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਝਾੜ: ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 60 ਤੋਂ 80 ਹਜ਼ਾਰ ਗੰਢੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 70 ਤੋਂ 75 ਹਜ਼ਾਰ ਸਪਾਈਕਸ (ਡੰਡੀਆਂ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਪਾਈਕ 8 ਤੋਂ 12 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੀਜ ਅਤੇ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?
ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਚੰਗੇ ਬੀਜ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਰਿਚੂ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਬੀਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪਰਖ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ:
- ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ: ਬੀਜ ਜਾਂ ਗੰਢੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਜਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਰਟੀਫਾਈਡ ਨਰਸਰੀਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖ਼ਰੀਦੋ। ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਨਿਰੀਖਣ: ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਖ਼ਰੀਦਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਗੰਢਿਆਂ ਜਾਂ ਕਲਮਾਂ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਕਾਲਾ ਦਾਗ਼, ਉੱਲੀ, ਗਲਣ-ਸੜਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਸਮੱਗਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਰੋਈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ-ਮੁਕਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
- ਘਰੇਲੂ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲ: ਵਪਾਰਕ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨ ਲਈ ਵੀ ਮੌਸਮੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਟਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਾ. ਰਿਚੂ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਰਕਬੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਜਾਂ ਇੱਕ ਏਕੜ ਤੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਫ਼ਲੋਰੀਕਲਚਰ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ‘ਪੈਕੇਜ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਾਗਤ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੇਗੀ।
COMMENTS