Marigold Cultivation: ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ: ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਉਭਾਰ

ਗੇਂਦਾ (Marigold), ਜੋ ਕਿ ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਮੂਲ ਪੌਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਫ਼ਸਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, Marigold Cultivation ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਸਾਧਨ ਹੈ।

ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ

ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਾਰ ਬਣਾਉਣ, ਵਿਆਹਾਂ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ- ਪੀਲੇ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੰਤਰੀ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਮਹੋਗਨੀ ਤੱਕ, ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸਦਾ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਹੈ:

• ਰੰਗਾਈ: ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਵਾਈਆਂ, ਫੂਡ ਸਪਲੀਮੈਂਟਸ, ਪਸ਼ੂ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਆ: ਗੇਂਦੇ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ‘ਐਂਟੀ-ਨੈਮਾਟੀਸੀਡਲ’ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਢੁਕਵਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ

ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਪੂਰੀ ਧੁੱਪ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ ਚੰਗੇ ਨਿਕਾਸ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉੱਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ 5.6 ਤੋਂ 6.5 ਦੇ pH ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ ਰੇਤਲੀ ਦੋਮਟ ਮਿੱਟੀ (Sandy loam) ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਗੇਂਦੇ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਕਿਸਮਾਂ 

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹਨ:

1. ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਗੇਂਦਾ (African Marigold)

ਇਹ ਪੌਦੇ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਦੂਹਰੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

• ਪੰਜਾਬ ਗੇਂਦਾ ਨੰਬਰ 1: ਇਹ ਗਰਮੀ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਫੁੱਲ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 82 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 11 ਟਨ ਤੱਕ ਝਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
• ਪੂਸਾ ਨਾਰੰਗੀ ਗੇਂਦਾ: ਸਰਦੀਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਇਹ ਕਿਸਮ 80-85 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਝਾੜ 10-11 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• ਪੂਸਾ ਬਸੰਤੀ ਗੇਂਦਾ: ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

2. ਫ੍ਰੈਂਚ ਗੇਂਦਾ (French Marigold)

ਇਹ ਪੌਦੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਝਾੜੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਸਿੰਗਲ ਜਾਂ ਡਬਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਪੀਲੇ, ਸੰਤਰੀ, ਮਹੋਗਨੀ-ਲਾਲ ਜਾਂ ਦੋ-ਰੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫ੍ਰੈਂਚ ਗੇਂਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਖਿੜਦੇ ਹਨ।

• ਪੂਸਾ ਅਰਪਿਤਾ: ਇਹ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਪਰਾਗਿਤ ਕਿਸਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਸੰਘਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਹਰੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਸੰਤਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸਮ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਬਹੁਤ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਾ 55-60 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 120-125 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 8-9 ਟਨ ਤੱਕ ਝਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਾਸ਼ਤ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਰਜ

ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ

ਖੇਤ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ 20 ਟਨ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਮਿਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ: ਇੱਕ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਈ ਲਗਭਗ 400 ਗ੍ਰਾਮ ਬੀਜ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• ਨਰਸਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ: ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ 15 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਬੈੱਡਾਂ ‘ਤੇ ਬੀਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੇਂਦਾ ਤਿੰਨੋਂ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

• ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ: ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ 25 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਲਵਾਈ।
• ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ: ਜੂਨ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਵਿੱਚ ਲਵਾਈ।
• ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ: ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਨਰਸਰੀ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਲਵਾਈ।

ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗੇਂਦੇ ਲਈ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਦਾ ਫਾਸਲਾ 40×40 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਅਤੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਗੇਂਦੇ ਲਈ 60×60 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲਵਾਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ

• ਪਿੰਚਿੰਗ – ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਗੇਂਦੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਟਹਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਲੈਣ ਲਈ, ਪੌਦੇ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਸਿਰਾ ਲਵਾਈ ਦੇ 30 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿੰਚਿੰਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ – ਗੇਂਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 100 ਕਿੱਲੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, 40 ਕਿੱਲੋ ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ 40 ਕਿੱਲੋ ਪੋਟਾਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਸਮੇਂ ਪਾਓ, ਜਦਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ (ਪਿੰਚਿੰਗ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ) ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ 7 ਤੋਂ 10 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ‘ਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਡਰਿੱਪ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ’ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।
• ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ – ਨਦੀਨ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਝਾੜ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, 2-3 ਵਾਰ ਗੋਡੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਿਲਵਰ-ਬਲੈਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਮਲਚ ਜਾਂ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਮਲਚਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤੁੜਾਈ, ਪੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ

• ਤੁੜਾਈ – ਪਨੀਰੀ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਢਾਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਤੋੜੋ। ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਤੁੜਾਈ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤੁੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਲੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਕੇ ਠੰਢੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ।
• ਪੈਕਿੰਗ – ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਥਰਮੋਕੋਲ ਬਾਕਸ ਅਤੇ ਕੋਰੇਗੇਟਿਡ ਫਾਈਬਰ ਬਾਕਸ (CFB) ਵਿੱਚ ਪੈਕ ਕਰਕੇ ਮੰਡੀ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਥਰਮੋਕੋਲ ਬਾਕਸਾਂ ਨਾਲੋਂ CFB ਵਿੱਚ ਪੈਕਿੰਗ ਕਰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ।
• ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ – ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ 1000 ਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਬਰਸਾਤੀ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ-ਦਸੰਬਰ ਵਿੱਚ ਕਟਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਸੀਪਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਸਟੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ

ਗੇਂਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਧੱਬੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਝੁਲਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਭੂਰੇ ਧੱਬੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਖਿੜਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਹੀ ਦੂਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਸਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਜਲਦੀ ਸੁੱਕ ਸਕਣ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁਕਵੀਂਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।