ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ: “ਹਾਈ ਯੀਲਡਿੰਗ ਵੈਰਾਇਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ” ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ “ਹਾਈ ਯੀਲਡਿੰਗ ਵੈਰਾਇਟੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ” (HYVP) ਸ਼ਾਖਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਧੁਰੇ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਨਤ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਹਿਤ ਝੋਨਾ, ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਕਪਾਹ, ਜੌਂ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਕੀਮਾਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕੰਟਰੋਲ

HYVP ਸ਼ਾਖਾ ਸਰਕਾਰੀ ਬੀਜ ਫਾਰਮਾਂ ‘ਤੇ ਉੱਨਤ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਮੁੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ “ਬੀਜ ਐਕਟ” ਅਤੇ “ਸੀਡ ਕੰਟਰੋਲ ਆਰਡਰ” ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਿਖੇ ਆਧੁਨਿਕ ਬੀਜ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂਚ ਦੇ ਟੀਚੇ ਹਰ ਵਿੱਤੀ ਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਮੁੱਖ ਦਫਤਰ ਵਿਖੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਸਿਕ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵੰਡ

ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਸ਼ਾਖਾ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਸੀਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (Punseed), ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU), ਨੈਸ਼ਨਲ ਸੀਡ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ (NSC), ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਦਾਰਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ IFFDC, NFL, Pb. Agro, Kribhco ਅਤੇ HIL ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਸੀਡ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਟੀ (PSSCA) ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਇਸੈਂਸ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜ ਪੱਧਰੀ ਲਾਇਸੰਸ JDA (HYVP) ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਲਾਇਸੈਂਸ ਮੁੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ (CAO) ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੇਂਦਰੀ ਸਕੀਮਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ “ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਨਤੀ ਯੋਜਨਾ” ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਸ਼ਨ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ:

FNSM (ਫੂਡ ਐਂਡ ਨਿਊਟ੍ਰੀਸ਼ਨ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਮਿਸ਼ਨ): ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ 2007-08 ਤੋਂ ਲਾਗੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਚੌਲ, ਕਣਕ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮੋਟੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

NMEO (ਨੈਸ਼ਨਲ ਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਐਡੀਬਲ ਆਇਲ): ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤੇਲ ਦੀ ਦਰਾਮਦ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

SMSP (ਸਬ-ਮਿਸ਼ਨ ਆਨ ਸੀਡਸ ਐਂਡ ਪਲਾਂਟਿੰਗ ਮਟੀਰੀਅਲ): 2014 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਸਕੀਮ, ਬੀਜ ਬਦਲਣ ਦੀ ਦਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਟੀਚੇ: ਮੱਕੀ ਅਤੇ “ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਨਾ”

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੱਕੀ, ਕਪਾਹ, ਦਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਬੀਜਾਂ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਜਰੇ (Millets) ਨੂੰ “ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਨਾ” (ਸੁਪਰ ਫੂਡ) ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ PAU ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਦੇ Bt Cotton ਬੀਜ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਨਵੀਂਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਸਟੇਟ ਸੀਡ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਵਚਨਬੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਹੁਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ।