ਗੁਲਦਾਊਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘Chrysanthemum’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ
ਗੁਲਦਾਊਦੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ‘Chrysanthemum’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਗਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਹਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਲਦਾਊਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਦਿਨ ਦਾ 25°C ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ 15°C ਤਾਪਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 13.5 ਘੰਟੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਤੇ 6.5 pH ਮੁੱਲ ਵਾਲੀ ਉਪਜਾਊ ਰੇਤਲੀ ਦੋਮਟ ਮਿੱਟੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਨ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਕਿਸਮਾਂ:
ਹਾਰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਿੰਗਾਰ (2018): ਚਿੱਟੇ ਸਜਾਵਟੀ ਫੁੱਲ, 122 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ, ਝਾੜ 179.5 ਕੁਇੰਟਲ/ਹੈਕਟੇਅਰ।
- ਰਤਲਾਮ ਸਿਲੈਕਸ਼ਨ (1997): ਕਰੀਮ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲ, 138 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ, ਝਾੜ 175 ਕੁਇੰਟਲ/ਹੈਕਟੇਅਰ।
- ਬੱਗੀ (1997): ਬਰਫ਼ ਵਰਗੇ ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ, 137 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ, ਝਾੜ 143 ਕੁਇੰਟਲ/ਹੈਕਟੇਅਰ।
- ਬੀਰਬਲ ਸਾਹਨੀ (1997): ਚਿੱਟੇ ਪੋਂਪਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ, 121 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਕਿਸਮਾਂ
ਗੁਲਦਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਰੀਗਨ ਐਂਪਰਰ (2008): ਗੁਲਾਬੀ-ਜਾਮਨੀ ਫੁੱਲ, 104 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਰੀਗਨ ਵ੍ਹਾਈਟ (2008): ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲ, 103 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਿਆਮਲੀ (2015): ਗੂੜ੍ਹੇ ਜਾਮਨੀ ਪੋਂਪਨ ਫੁੱਲ, 117 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਯੈਲੋ ਡਿਲਾਈਟ (2007): ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲ, 88 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਕੈਲਵਿਨ ਮੈਂਡਰਿਨ (2008): ਤਾਂਬੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪੋਂਪਨ ਫੁੱਲ, 102 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਕੈਲਵਿਨ ਟੈਟੂ (2008): ਲਾਲ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੇ ਪੀਲੇ ਪੋਂਪਨ ਫੁੱਲ, 101 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
ਗਮਲਿਆਂ ਲਈ ਕਿਸਮਾਂ:
ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਮਲੇ ਸਜਾਉਣ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ:
- ਪੰਜਾਬ ਮੋਹਿਨੀ (2018): ਚਿੱਟੇ ਫੁੱਲ ਪੀਲੇ ਕੇਂਦਰ ਨਾਲ, 93 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਯੈਲੋ ਚਾਰਮ (2008): ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲੇ ਫੁੱਲ, 101 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਮਦਰ ਟੈਰੇਸਾ (2008): ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਕਰੀਮ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੇ ਐਨੀਮੋਨ ਫੁੱਲ, 119 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਪੰਜਾਬ ਗੋਲਡ (2001): ਤਾਂਬੇ ਤੋਂ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਫੁੱਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ (76 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ) ਤਿਆਰ।
- ਅਨਮੋਲ (2007): ਚਮਕਦਾਰ ਪੀਲੇ ਐਨੀਮੋਨ ਫੁੱਲ, 144 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਰਾਇਲ ਪਰਪਲ (2007): ਗੁਲਾਬੀ-ਜਾਮਨੀ ਐਨੀਮੋਨ ਫੁੱਲ, 141 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
ਬਾਗ਼ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਕਿਸਮਾਂ
ਕਿਆਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹਨ:
- ਆਟਮ ਜੁਆਏ (2007): ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਸਜਾਵਟੀ ਫੁੱਲ, 101 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਗਾਰਡਨ ਬਿਊਟੀ (2007): ਗੂੜ੍ਹੇ ਮਰੂਨ ਰੰਗ ਦੇ ‘ਸਪੂਨ’ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ, 132 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
- ਵਿੰਟਰ ਕੁਵੀਨ (2007): ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਸਪੂਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ, 128 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ।
ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ
ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2-3 ਵਾਰ ਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਖੇਤ ਤਿਆਰ ਕਰੋ।
- ਖਾਦ: ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ 20 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਚੰਗੀ ਗਲੀ-ਸੜੀ ਰੂੜੀ ਮਿਲਾਓ।
- ਬੁਨਿਆਦੀ ਖਾਦਾਂ: ਅੰਤਿਮ ਵਾਹੀ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 80 ਕਿਲੋ ਫਾਸਫੋਰਸ (500 ਕਿਲੋ ਸਿੰਗਲ ਸੁਪਰ ਫਾਸਫੇਟ) ਅਤੇ 80 ਕਿਲੋ ਪੋਟਾਸ਼ (133 ਕਿਲੋ ਮਿਊਰੇਟ ਆਫ ਪੋਟਾਸ਼) ਪਾਓ।
- ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ:ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਕਿਲੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ (160 ਕਿਲੋ CAN ਜਾਂ 87 ਕਿਲੋ ਯੂਰੀਆ) ਪਾਓ।
ਪਨੀਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ
ਗੁਲਦਾਊਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਟਰਮੀਨਲ ਕਟਿੰਗਾਂ (ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ) ਜਾਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਕਟਿੰਗਾਂ ਲੈਣਾ: ਜੂਨ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਾਂ-ਪੌਦਿਆਂ ਤੋਂ 5-7 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਬੀਆਂ ਕਟਿੰਗਾਂ ਲਓ। ਹੇਠਲੇ 2-3 ਪੱਤੇ ਹਟਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜੀ ਹੋਈ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਫੱਕ ਜਾਂ ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਓ।
- ਸੰਭਾਲ: ਕਟਿੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ 2-3 ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦਿਓ। 2-3 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਮਦਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ: ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉੱਚੀਆਂ ਕਿਆਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਓ। ਅਪ੍ਰੈਲ-ਮਈ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ‘ਪਿੰਚਿੰਗ’ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਟਿੰਗਾਂ ਮਿਲ ਸਕਣ।
ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ
- ਸਮਾਂ: ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਅਗਸਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੂਟੇ ਸੁੱਕਣ ਨਾ।
- ਫ਼ਾਸਲਾ: ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਕਤਾਰ ਤੋਂ ਕਤਾਰ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ 30×30 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਰੱਖੋ। ਜੇਕਰ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫ਼ਾਸਲਾ 30×15 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਗਮਲਿਆਂ ਲਈ: 8 ਇੰਚ ਦੇ ਗਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਜਾਂ ਸਪਰੇਅ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੂਟੇ ਲਗਾਓ। ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ, ਰੇਤ ਅਤੇ ਰੂੜੀ/ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖਾਦ ਦਾ 2:1:1 ਅਨੁਪਾਤ ਵਰਤੋ।
ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਗੋਡੀ
ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਨਿਯਮਤ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿਓ। ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਨਦੀਨ-ਮੁਕਤ ਰੱਖਣ ਲਈ 3-4 ਵਾਰ ਹੱਥੀਂ ਗੋਡੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ:
- ਪਿੰਚਿੰਗ: ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਉੱਪਰਲੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਤੋੜਨ ਨੂੰ ਪਿੰਚਿੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਪੌਦਾ 15 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ (ਬਿਜਾਈ ਦੇ 4 ਅਤੇ 7 ਹਫ਼ਤੇ ਬਾਅਦ) ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ।
- ਡਿਸਬਡਿੰਗ: ਵੱਡੇ ਫੁੱਲ ਲੈਣ ਲਈ, ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਟਾਹਣੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
- ਸਟੇਕਿੰਗ: ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਜਾਲੀਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਆਰੀ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੋਟੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਪਰੇਅ ਕਿਸਮਾਂ ਲਈ 2-3 ਸੋਟੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਝਾੜ
- ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਫੁੱਲ: ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜ ਜਾਣ ਤਾਂ ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੋੜੋ। ਝਾੜ 15-80 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ: ਮਿਆਰੀ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਨ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਸਪਰੇਅ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਕੱਟੋ ਜਦੋਂ 50% ਫੁੱਲ ਰੰਗ ਦਿਖਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਣ। ਏਕੜ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 80,000-90,000 ਫੁੱਲ ਡੰਡੀਆਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਧੱਬੇ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ
- ਲੱਛਣ: ਪੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਗੂੜ੍ਹੇ ਭੂਰੇ-ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੇਠਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ।
- ਫੈਲਾਅ: ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਰੋਕਥਾਮ: ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਸੁਚਾਰੂ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਛਿੜਕਾਅ ਸਿੰਚਾਈ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਤੇ ਗਿੱਲੇ ਨਾ ਰਹਿਣ।
COMMENTS