ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜਾਂ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਆਰਕਿਡ (Orchids) ਅਤੇ ਜਰਬੇਰਾ (Gerbera) ਵਰਗੇ ਕੀਮਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡੈਂਡਰੋਬੀਅਮ ਵਰਗੇ ਟ੍ਰੋਪੀਕਲ ਆਰਕਿਡ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀਆਂ ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਝਾੜ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਰਕਿਡ (Orchids) ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ
ਆਰਕਿਡ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ‘ਆਰਕਿਡੇਸੀ’ (Orchidaceae) ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 700-800 ਵੰਸ਼ ਅਤੇ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਡੈਂਡਰੋਬੀਅਮ, ਸਿੰਬੀਡੀਅਮ, ਫਾਲੇਨੋਪਸਿਸ, ਓਨਸੀਡੀਅਮ, ਵਾਂਡਾ, ਮੋਕਾਰਾ, ਅਰਚਨੀਸ ਅਤੇ ਕੈਟਲਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਆਰਕਿਡ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਆਰਕਿਡ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਕਾਸ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਰਕਿਡਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਆਦਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੰਪੋਡੀਅਲ ਅਤੇ ਮੋਨੋਪੋਡੀਅਲ। ਆਰਕਿਡ ਮੋਨੋਕੋਟ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੌਦੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ (Epiphytic), ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ (Terrestrial) ਜਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ‘ਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ (Lithophytic) ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਡੈਂਡਰੋਬੀਅਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਆਰਕਿਡ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਮਲੇ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਫੁੱਲਦਾਨ ਜੀਵਨ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਮੌਸਮੀ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਰਕਿਡਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਤਾਪਮਾਨ: ਡੈਂਡਰੋਬੀਅਮ ਲਈ ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 21-29°C ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ 18-21°C ਆਦਰਸ਼ ਹੈ।
- ਨਮੀ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ: 70-80% ਨਮੀ ਅਤੇ 1500-2000 ਫੁੱਟ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ 75% ਸ਼ੇਡ ਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਡੈਂਡਰੋਬੀਅਮ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤ ਕਿਸਮਾਂ
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਡੈਂਡਰੋਬੀਅਮ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:
- ਸੋਨੀਆ ਰੈੱਡ: ਇਹ ਜਾਮਨੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦੋ-ਰੰਗੇ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਫੁੱਲ ਦੇਣ ਲਈ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ‘ਤੇ 7-8 ਫੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- ਸੋਨੀਆ ਵ੍ਹਾਈਟ: ਇਸ ਦੇ ਪੌਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਟਾਹਣੀ ‘ਤੇ 9-10 ਫੁੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਾਸ਼ਤ ਦੇ ਤਰੀਕੇ
- ਗਮਲੇ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ: ਆਰਕਿਡਾਂ ਲਈ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਗਮਲੇ ਵਰਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਸਹੀ ਰਹੇ। ਗਮਲੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਛਿਲਕੇ, ਵਰਮੀ ਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਕੋਲਾ ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
- ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਹਾਈ-ਟੈਕ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਹੈ।
- ਪ੍ਰਜਨਨ: ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਰਾਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੇਕੀਜ਼ (Keikis) ਅਤੇ ਕਟਿੰਗਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਵਧਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ
ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ/ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤਰਲ ਖਾਦਾਂ (NPK @ 1 ਗ੍ਰਾਮ/ਲੀਟਰ) ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਫਰਟੀਗੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਫੋਲੀਅਰ ਸਪਰੇਅ ਰਾਹੀਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਝਾੜ
ਜਦੋਂ ਸਪਾਈਕ (ਲੜੀ) ਦੇ 75% ਫੁੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਟਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਔਸਤਨ 3-4 ਸਪਾਈਕਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਰਬੇਰਾ (Gerbera) ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ
ਜਰਬੇਰਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਪਾਰਕ ਫੁੱਲ ਹੈ ਜੋ ਪੌਲੀਹਾਊਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਜਾਵਟ, ਗੁਲਦਸਤੇ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪਿੰਗ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲਾਲ, ਪੀਲੇ, ਸੰਤਰੀ, ਗੁਲਾਬੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਰਗੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ।
ਜਲਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ
- ਤਾਪਮਾਨ: ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ 20-25°C ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ 12-15°C ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਵਧੀਆ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮੀ 70-75% ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
- ਮਿੱਟੀ: ਮਿੱਟੀ ਉਪਜਾਊ, ਹਲਕੀ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਨਿਕਾਸੀ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ pH ਮੁੱਲ 5.5 ਤੋਂ 6.5 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ 45-50 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਬੈੱਡਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ
ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਕਲਚਰ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਰੀਦੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੂਲੀਆ, ਅਮਲੀਟ, ਸਨੋਫਲੇਕ, ਵਿੰਟਰ ਕਵੀਨ, ਹਵਾਨਾ, ਪਿੰਕ ਐਲੀਗੈਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ
- ਤਿਆਰੀ: ਬੈੱਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ, 10 ਟਨ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ (FYM), 100 ਕਿਲੋ SSP ਅਤੇ 66 ਕਿਲੋ MOP ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਓ।
- ਬੈੱਡਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ: 70 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ 45 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਉਚਾਈ ਵਾਲੇ ਬੈੱਡ ਬਣਾਓ।
- ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਜਾਂ ਅਗਸਤ-ਸਤੰਬਰ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ।
- ਸਾਵਧਾਨੀ: ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਕਰਾਊਨ’ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ 1-2 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਉੱਪਰ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਗਲ ਨਾ ਸਕੇ। ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ 35 x 30 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਹਰੇਕ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 300-700 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ NPK (19:19:19) @ 0.4 ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਪੌਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪਾਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਨਾਲ NPK (15:8:35) ਪਾਓ।
ਅੰਤਰ-ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ
ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਥ ਨਾਲ ਗੋਡੀ ਕਰੋ। ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬੀਜਣ ਤੋਂ 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜੋ। ਸਹੀ ਹਵਾਦਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ 2 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਗੋਡੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਹਟਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਝਾੜ
ਬਿਜਾਈ ਦੇ 2 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਫੁੱਲ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਫੁੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਚੱਕਰ (disc florets) ਦੀਆਂ 2-3 ਕਤਾਰਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਜਿਹੇ ਮੋੜ ਕੇ ਕੱਟ ਲਓ। ਔਸਤਨ, ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ 225-250 ਕੱਟ ਫੁੱਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕ ਉਮਰ 3-4 ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ
ਜਰਬੇਰਾ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਭੂਰੇ-ਕਾਲੇ ਧੱਬੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਮੀ ਨੂੰ ਘੱਟ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਵਹਾਅ ਸਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਰਕਿਡ ਅਤੇ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵਿਕਲਪ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖ਼ਰਚਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪੈਕਿੰਗ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਕੀਮਤ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
COMMENTS