Animal Care in Summer: ਗਰਮੀਆਂ ‘ਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ: Dehydration ਅਤੇ Heat Stress ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ

ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਪਰ, ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ (Dehydration) ਅਤੇ ਲੂ ਲੱਗਣ (Heat Stress) ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹੱਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Heat Stress ਅਤੇ Dehydration ਕੀ ਹੈ?

ਜਦੋਂ ਬਾਹਰਲਾ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਇੰਨੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ‘ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈੱਸ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਸੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵੱਧ ਨਿਕਲਣਾ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ‘ਡੀਹਾਈਡ੍ਰੇਸ਼ਨ’ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ

ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ: 

1. Dehydration ਦੇ ਲੱਛਣ:

ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ: 

• ਚਮੜੀ ਦਾ ਢਿੱਲਾਪਨ: ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਚੂੰਢੀ ਭਰ ਕੇ ਖਿੱਚਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਪਰ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।
• ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦਾ ਸੁੱਕਣਾ: ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਥੁੱਕ ਘੱਟ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਨੱਕ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਹੋਣਾ।
• ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰ ਧੱਸਣਾ: ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਅੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਧਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
• ਪਿਸ਼ਾਬ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ਪਿਸ਼ਾਬ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਪੀਲਾ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਸੁਸਤੀ: ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਾ ਘੱਟ ਖਾਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਸਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

2. Heat Stress ਦੇ ਲੱਛਣ:

ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ: 

• ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈਣਾ: ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਹਾਂਫਣਾ।
• ਲਾਰ: ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਝੱਗ ਜਾਂ ਲਾਰ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ।
• ਸਰੀਰਕ ਤਾਪਮਾਨ: ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧਣਾ (ਬੁਖ਼ਾਰ ਵਾਂਗ)।
• ਦੁੱਧ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ: ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ 20% ਤੋਂ 30% ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਆਉਣਾ।
• ਬੇਚੈਨੀ: ਪਸ਼ੂ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ।

ਬਚਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਪਾਅ

ਗਰਮੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕੋਪ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਉਪਾਅ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ:

1. ਤਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਪਲੱਬਧਤਾ

ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਅੱਗੇ 24 ਘੰਟੇ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ਨੂੰ ਛਾਵੇਂ ਰੱਖੋ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3-4 ਵਾਰ ਤਾਜ਼ਾ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਓ।

2. ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ

ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖੋ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ੈੱਡ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੈੱਡ ਵਿੱਚ ਪੱਖੇ, ਕੂਲਰ ਜਾਂ ਫੋਗਰ ਲਗਾਓ। ਸ਼ੈੱਡ ਦੀ ਛੱਤ ‘ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਵੀ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

3. ਖ਼ੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ

ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਪਾਚਨ ਸ਼ਕਤੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ:

• ਹਰਾ ਚਾਰਾ: ਵਧੇਰੇ ਰਸਦਾਰ ਅਤੇ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਦਿਓ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਖਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ: ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਸਵੇਰੇ ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਵੇਲੇ ਪਾਓ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।
• ਨਮਕ ਅਤੇ ਮਿਨਰਲ ਮਿਸ਼ਰਣ: ਪਸੀਨੇ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਲੂਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਨਰਲ ਮਿਸ਼ਰਣ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲਾਓ।

4. ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ

ਮੱਝਾਂ ਲਈ ਗਰਮੀ ਸਹਿਣੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹਾਓ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣਾ ਵਧੇਰੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਗਰਮੀ ਘਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

5. ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਜੇਕਰ ਪਸ਼ੂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਾਂਫ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੁੜ, ਨਮਕ ਜਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਪਾਊਡਰ ਘੋਲ ਕੇ ਦਿਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਮੀਠਾ ਸੋਡਾ ਮਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਪਾਚਨ ਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਮੀ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਐਸੀਡਿਟੀ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਅ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 

ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਹਾਇਤਾ 

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਲੂ ਲੱਗ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਇਹ ਕਦਮ ਚੁੱਕੋ:

1. ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਓ: ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਡੀ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਓ।
2. ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਿਰ ਅਤੇ ਗਰਦਨ ‘ਤੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਰੱਖੋ ਜਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਓ। ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਿੱਲਾ ਰੱਖੋ।
3. ਘੋਲ ਪਿਲਾਓ: ਜੇਕਰ ਪਸ਼ੂ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਓ.ਆਰ.ਐੱਸ. ਜਾਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਲਾਈਟ ਦਾ ਘੋਲ ਪਿਲਾਓ।
4. ਪੱਖਾ ਜਾਂ ਕੂਲਰ ਲਗਾਓ: ਸਰੀਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਪੱਖਾ ਜਾਂ ਕੂਲਰ ਰੱਖੋ।
5. ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ: ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਨੇੜਲੇ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਲੂਕੋਜ਼ ਦੀ ਡ੍ਰਿੱਪ ਲਗਾਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤੰਦਰੁਸਤ ਪਸ਼ੂ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਿਸਾਨ

ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਹਵਾਦਾਰ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਆਹਾਰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੀਟ ਸਟ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇਗੀ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਪਸ਼ੂ ਬੋਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।