Soil Health ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: PAU ਦੇ ਸੋਇਲ ਕੈਮਿਸਟ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ 

ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਅਸਲ ਨੀਂਹ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ (Soil Health) ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਗਾੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ, ਭੂਮੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸੋਇਲ ਕੈਮਿਸਟ ਡਾ. ਵਿਵੇਕ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਰਖ, ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਰਤੋਂ, ਡੀਏਪੀ (DAP) ਦੇ ਬਦਲਵੇਂ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਨੈਨੋ ਯੂਰੀਆ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ Soil Health ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਸੋਇਲ ਕੈਮਿਸਟ ਡਾ. ਵਿਵੇਕ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ Soil Health ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾ ਜੋ ਖ਼ਰਚੇ ਘੱਟ ਸਕਣ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ Soil Health ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਿਹਤਰ ਬਣੀ ਰਹੇ।

DAP ਦੀ ਥਾਂ ਬਦਲਵੇਂ ਖਾਦ ਸਰੋਤ

ਆਲੂ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੇ ਆਗਾਮੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਡੀ.ਏ.ਪੀ. (DAP) ਖਾਦ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਡੀਏਪੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਜਾਂ ਬਲੈਕ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਦਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਤੱਤ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਦਲ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਬੈਗ ਡੀਏਪੀ ਦੀ ਥਾਂ 1.5 ਬੈਗ NPK (12:32:16) ਵਰਤ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੰਗਲ ਸੁਪਰ ਫ਼ਾਸਫ਼ੇਟ (SSP) ਦੇ 3 ਬੈਗ ਜਾਂ NPK (10:26:26) ਦੇ ਪੌਣੇ ਦੋ (1.75) ਬੈਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਡੀ.ਏ.ਪੀ. ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸੀ ਖਾਦਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਸੁਧਾਰ

ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 6 ਟਨ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਝੋਨੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 35 ਕਿਲੋ ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਕਣਕ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 26 ਕਿਲੋ ਯੂਰੀਆ ਖਾਦ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਮੱਡ, ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਖਾਦ, ਹਰੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਵਾਹੁਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭੌਤਿਕ, ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ Soil Health ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨੈਨੋ ਯੂਰੀਆ ਦਾਣੇਦਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ

ਡਾ. ਵਿਵੇਕ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਨੈਨੋ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਰਵਾਇਤੀ ਦਾਣੇਦਾਰ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਬਦਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੇਤੀ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦਾਣੇਦਾਰ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਨੈਨੋ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਝਾੜ ਵਿੱਚ 15 ਤੋਂ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਦਾਣਿਆਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ

ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਟਨ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਨਾਲ 5.5 ਕਿਲੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, 2.3 ਕਿਲੋ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 25 ਕਿਲੋ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਤੱਤ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੇਕਰ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਕਾਰਨ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 4,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਮਿੱਤਰ ਕੀੜੇ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮੱਕੀ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਚ ਵਾਹੋ

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਮੱਕੀ-ਕਣਕ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਿਆਂ ਡਾ. ਵਿਵੇਕ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਣਕ ਦੇ ਵੱਧ ਝਾੜ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੱਕੀ ਦੇ ਟਾਂਡਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਜੇਕਰ ਟਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਹ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦੇਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੋਖਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿੰਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ

ਸੂਖ਼ਮ ਤੱਤਾਂ (ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ) ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਜ਼ਿੰਕ ਦੀ ਘਾਟ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਦਕਾ ਇਹ ਜ਼ਿੰਕ ਦੀ ਘਾਟ ਹੁਣ ਲਗਾਤਾਰ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ Soil Health ਸੁਧਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਰਹੀ ਹੈ।

ਮੈਗਨੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਹੱਲ

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਡਾ. ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕਣਕ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਹਲਕੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ-ਕਣਕ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਅੰਦਰ ਮੈਗਨੀਜ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ 0.5% ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਸਲਫੇਟ ਦੇ ਘੋਲ (ਭਾਵ, 200 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 1 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਮੈਂਗਨੀਜ਼ ਸਲਫੇਟ) ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਫ਼ਸਲ ਉੱਤੇ ਘਾਟ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ’ਤੇ 2 ਤੋਂ 3 ਸਪਰੇਆਂ ਹੋਰ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਝਾੜ ’ਤੇ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਨਾ ਪਵੇ।