ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਝੋਨੇ ਦਾ ਬਦਲਾਅ: ਟਿਕਾਊ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ‘ਚ ਇੱਕ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੌਲ ਉਤਪਾਦਕ ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੱਥੀਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ₹4,000 ਤੋਂ ₹5,000 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਜਾਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਸੀਮਾਂਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ, ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਰਵਾਇਤੀ ਪਡਲਿੰਗ ਢੰਗ, ਜੋ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਬੇ ਦੇ 80% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਲਾਕ “ਓਵਰ-ਐਕਸਪਲਾਇਟਿਡ” ਸ਼੍ਰੇਣੀ ‘ਚ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਦੀ ਦਰ ਰੀਚਾਰਜ ਪੱਧਰ ਤੋਂ 157% ਵੱਧ ਹੈ।

ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਧਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਜਵਾਬ ‘ਚ, ਮਕੈਨੀਕਲ ਝੋਨਾ ਲੁਆਈ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਪਣਾਉਣਯੋਗ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਦਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ 2015 ‘ਚ 0.03 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ (0.1%) ਸੀ, ਉਹ 2024 ਤੱਕ 0.37 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ (1.1%) ਹੋ ਗਈ। ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਵਾਕ-ਬਿਹਾਈਂਡ, ਸਿੰਗਲ-ਵੀਲ ਅਤੇ ਚਾਰ-ਵੀਲ ਸੈਲਫ-ਪ੍ਰੋਪੈਲਡ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਇਕਸਾਰ ਬੀਜਾਈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਅਨੁਕੂਲ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਫਸਲ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਚਾਰ-ਵੀਲ ਮਾਡਲ ਨੇ 76.82 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦਾ ਝਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੱਥੀਂ ਲੁਆਈ ਦਾ ਝਾੜ 73.91 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਸੀ, ਇਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਾਗਤ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਆਈ।

ਮਕੈਨੀਕਲ ਲੁਆਈ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਮੈਟ-ਟਾਈਪ ਨਰਸਰੀ  ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੱਥੀਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਅਧਾਰਤ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ, 2 ਕਾਮੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਈ ਨਰਸਰੀ ਬੀਜ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ PAU, ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਟਰੈਕਟਰ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਮੈਟ-ਟਾਈਪ ਨਰਸਰੀ ਸੀਡਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ 40 H.P ਜਾਂ ਵੱਧ ਦੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਸ ‘ਚ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਦਿਨ ‘ਚ 70-80 ਹੈਕਟੇਅਰ ਲਈ ਨਰਸਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਹੁਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਖਰੀਫ਼ 2024 ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ 6 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਸੰਗਰੂਰ, ਜਲੰਧਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ‘ਚ 30 ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਜਾਂਚਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਕੈਨੀਕਲ ਲੁਆਈ ਹੱਥੀਂ ਲੁਆਈ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਕੁਸ਼ਲ, ਬਿਹਤਰ ਫਸਲ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ‘ਚ ਵਧੀ ਹੋਈ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਝਾੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੇਜ਼ਰ ਲੈਵਲਿੰਗ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੇ ਵੱਡੇ ਮੌਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਮਕੈਨੀਕਲ ਝੋਨਾ ਲੁਆਈ ਇੱਕ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤੋਂ ਜਲਵਾਯੂ-ਰੋਧਕ ਖੇਤੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਿਜਾਈ, ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕਸਾਰ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਵੀਨਤਾ, ਸਿਖਲਾਈ, ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜਾਬ ਟਿਕਾਊ ਝੋਨਾ ਮਕੈਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।