ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਡਲ: ਕੌਣੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਲ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਿੰਡ ਕੌਣੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢਾਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗ

ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਰਵਾਇਤੀ ਢੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਲੁਆਈ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧੀ ਬਜਾਈ (DSR) ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਭਗ 25% ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਖ਼ਪਤ, ਲੇਬਰ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਅਤੇ ਸਪਰੇਆਂ ਦਾ ਬੋਝ ਵੀ ਘੱਟਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲਗਾ ਰਹੇ। ਉਹ ‘ਜ਼ੀਰੋ ਟਿਲਜ’ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਗ ਲਗਾਉਣਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ-ਅਨੁਕੂਲ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਦਾ ਹੈ।

ਸੇਮ ਦੀ ਮਾਰ ਤੋਂ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਕੌਣੀ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਮ (Waterlogging) ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਨਰਮਾ, ਦਾਲਾਂ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਅਤੇ ਸੂਰਜਮੁਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਫ਼ਸਲਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਲੇਜ਼ਰ ਲੈਵਲਿੰਗ (ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰੀ ਕਰਨ) ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਵੇਲੇ ਪਾਣੀ ਜਮਾਂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬਾਗ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਦਿਆਂ ਉਹ ਹੁਣ ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੱਠ ਕਿੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੀ ਪਲਾਂਟੇਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ‘ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ’ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਸੜਕ ‘ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Solar Energy: ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ

ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਰੋਲ ਮਾਡਲ’ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ‘ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

• ਘਰ ਦਾ 7 ਕਿਲੋਵਾਟ ਦਾ ਲੋਡ ਬੈਟਰੀ ਆਪਰੇਟਿਡ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
• ਘਰ ਦਾ ਵਾਟਰ ਹੀਟਰ, ਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਸੀਸੀਟੀਵੀ ਕੈਮਰੇ ਸਭ ਸੋਲਰ ਊਰਜਾ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਮੋਟਰਾਂ (ਚਾਰਾ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਸੋਲਰ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੇਬ ‘ਤੇ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਘਰ ਦਾ ਬਿੱਲ ਪਹਿਲਾਂ 60-70 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਘੱਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 5800 ਰੁਪਏ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 90% ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੱਚਤ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ: ਰੇਨ ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੈਸਟਿੰਗ

ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਕਨਾਲ ਵਾਲੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਹਿਮ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਘਰਾਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ (ਰਸੋਈ ਜਾਂ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਦਾ ਵੇਸਟ) ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਾਣੀ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਇੱਕ ‘ਗੁਨਾਹ’ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਜ਼ਹਿਰ ਸਟੋਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀਗੰਡੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 150-150 ਫੁੱਟ ਦੇ ਚਾਰ ਰੀਚਾਰਜ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਲਗਾਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਫਰਸ਼ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਮੀਕਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਾਰਬਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਰਾਲੇ: LPG ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਤੱਕ

ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ LPG ਸਿਲੰਡਰ ਬਲਣ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 42 ਤੋਂ 45 ਕਿਲੋ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ 3-4 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਗੈਸਾਂ ਵੀ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ 23 ਕਿਲੋ ਕਾਰਬਨ ਸੋਖਦਾ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿਲੰਡਰ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਗਣਿਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ LPG ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਅਪਣਾ ਲਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੋਲਰ ਬਿਜਲੀ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ CNG ‘ਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਕਾਰ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਟਰੈਕਟਰ ਲੈਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ‘ਜ਼ੀਰੋ ਕਾਰਬਨ ਮਿਸ਼ਨ’ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਹੈ।

ਕੂੜੇ ਤੋਂ ਗੈਸ: Bio-Gas Plant

ਰਸੋਈ ਦੇ ਕੂੜੇ (ਕਿਚਨ ਵੇਸਟ) ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਉਹ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਛੋਟਾ ਹਜ਼ਾਰ ਲੀਟਰ ਬਾਇਓ-ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੂੜੇ ਦੇ ਸੜਨ ਨਾਲ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮੀਥੇਨ ਗੈਸ ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਨਾਲੋਂ 30% ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਗੈਸ ਨੂੰ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਬਾਲਣ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ, ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ

ਪਿਛਲੇ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਿੰਤੂ-ਪਰੰਤੂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ

ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸਲੀਕਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾ ਲਈਏ, ਸੋਲਰ ਊਰਜਾ ਅਪਣਾ ਲਈਏ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧੀਏ ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਕਾਂਗੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸਾਹਮਣੇ ਦੌਲਤ ਬੇਮਾਅਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਾਇਦਾਦ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ।