ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ (DSR): ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ, ਕਿਸਾਨ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੰਭੀਰ ਜਲ ਸੰਕਟ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਘੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੱਦੂ ਕਰਕੇ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ, ‘ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ’ (DSR) ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਉਮੀਦ ਵਜੋਂ ਉਭਰੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਕੱਦੂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ DSR ਮਸ਼ੀਨ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਬਿਜਾਈ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ: DSR ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਕੇਂਦਰ

ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਲਗਭਗ 15 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰਕਬੇ ‘ਤੇ ਤਜ਼ਰਬਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਉਹ ਪਿਛਲੇ 8-9 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜ ਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਿਛਲੇ 6-7 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਰਕਬਾ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਹੇਠ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 70% ਬਿਜਾਈ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਲੇਬਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ 

ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਝੋਨਾ ਲਾਉਣ ਵੇਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਲਵਾਈ ਦਾ ਰੇਟ 3500 ਰੁਪਏ ਤੋਂ 4500 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨ ਰਾਹੀਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਹੱਟਾ ਕੇ ਬੀਜ ਸਿੱਧੇ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਝਾੜ ‘ਚ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਨੂੰ ਫ਼ਾਇਦਾ 

ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਡਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ DSR ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦਾ ਝਾੜ ਘਟੇਗਾ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕੱਦੂ ਵਾਲੇ ਝੋਨੇ ਦਾ ਝਾੜ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ-ਅੱਧਾ ਕੁਇੰਟਲ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਸਮਤੀ ਅਤੇ ਮੁੱਛਲ ਝੋਨੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਨਾਲ ਝਾੜ ਆਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਬਾਸਮਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ‘Foot rot’ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ DSR ਰਾਹੀਂ ਬੀਜੇ ਝੋਨੇ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ 

ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਹੈ। ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਤੂੜੀ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖੇਤ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਵਾਹ ਕੇ ਹਲਕਾ ਪਾਣੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰਾਣਾ ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਨਦੀਨ ਉੱਗ ਆਉਣ। ਹਫਤੇ-ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੱਖ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਹ ਕੇ ਲੇਜ਼ਰ ਕਰਾਹੇ ਨਾਲ ਪੱਧਰਾ ਕਰਕੇ ਸੁਹਾਗਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਸ਼ੀਨ ਰਾਹੀਂ ਸੁੱਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰੋਂ ਹੀ ਬਿਜਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੀਜ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੱਧਾ ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰਲਣ ਕਰਕੇ ਉਗਰਾਅ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਗਰਾਊਂਡ ਵਾਟਰ ਰੀਚਾਰਜ

DSR ਰਾਹੀਂ ਰਵਾਇਤੀ ਝੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 10 ਤੋਂ 15% ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੱਦੂ ਕੀਤੇ ਝੋਨੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ 15 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ DSR ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਹਲਕੇ ਪਾਣੀ ਲਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੱਦੂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਸਖ਼ਤ ਤਹਿ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਪਾਣੀ ਸਿੱਧਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰਾਊਂਡ ਵਾਟਰ ਰੀਚਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸੁੱਕੀ ਬਿਜਾਈ ਬਨਾਮ ਤਰਵੱਤਰ ਤਕਨੀਕ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ‘ਤਰਵੱਤਰ’ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰੀ ਗਿੱਲੀ ਮਿੱਟੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਇੱਕ ਡਰਿੱਲ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ 20-21 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਭਾਰੀ ਵਾਹਨਾਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ‘ਸੁੱਕੀ ਬਿਜਾਈ’ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੀ ਬਿਜਾਈ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਹਨੇਰੀ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਰਮੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਕਰੰਡ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬੀਜ ਮਰਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੀਜ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਸਟ੍ਰਿਪ ਡਰਿੱਲ: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਧ

ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ‘ਸਟ੍ਰਿਪ ਡਰਿੱਲ’ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਮ ਡਰਿੱਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਬੀਜ ਸੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਦੂਰੀ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਸਟ੍ਰਿਪ ਡਰਿੱਲ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਬੂਟਾ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦਾ ਲੰਘਾਅ ਸਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਫਾਇਦੇ ਪਹਿਲਾ ਤਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸਪਰੇਅ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਲੱਗਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ

ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ DSR ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਾਰੇ ਖ਼ਾਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ, ਚੂਹੇ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦਾਣੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਾਹ ਕੇ ਕੱਦੂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਆਸਾਨ ਹੱਲ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ 4 ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਕਣਕ ਦੀ ਵਾਢੀ ਵੇਲੇ ਹੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਚੂਹੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। 

ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ

DSR ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 1500 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੋਰਟਲ ‘ਤੇ ਰਕਬਾ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਦੋ ਵਾਰ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲੀ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ। ਇਹ ਪੜਤਾਲ ਇਸ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮੀਂਹ ਕਾਰਨ ਝੋਨਾ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਵੈਰੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ੀ ਸਿੱਧੀ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਕਣਕ ਦਾ ਝਾੜ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਇੱਕ ਕੁਇੰਟਲ ਵੱਧ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਲਈ ਸਫ਼ਲ ਹੱਲ ਹੈ।