ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਭਾਰਤ ‘ਚ 41 ਫ਼ਸਲਾਂ ਦਾ Genome Editing ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ 

ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ (ICAR) ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਤਹਿਤ, ICAR ਆਪਣੇ 34 ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 40 ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ‘ਜੀਨੋਮ ਐਡੀਟਿੰਗ’ (Genome Editing) ਤਕਨਾਲੋਜੀ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

Genome Editing: GM ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ

Genome Editing (SDN-1 ਅਤੇ SDN-2) ਆਮ ਜੈਨੇਟਿਕਲੀ ਮੋਡੀਫਾਈਡ (GM) ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਜੀ.ਐੱਮ. ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜੀਨ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜੀਨੋਮ ਐਡੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪੌਦੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡੀ.ਐੱਨ.ਏ. (DNA) ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਸਟੀਕ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਰਵਾਇਤੀ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲ, ਵਧੇਰੇ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2047 ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਟੀਚਾ

ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਲਈ ਚੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ 41 ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿੱਚ 24 ਖੇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ 17 ਬਾਗਬਾਨੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾਲਾਂ, ਕਣਕ, ਕੇਲੇ, ਟਮਾਟਰ, ਕਪਾਹ, ਸੋਇਆਬੀਨ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫ਼ਸਲਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਅੰਤਮ ਟੀਚਾ ਸਾਲ 2047 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਭੋਜਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਲਵਾਯੂ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ

ICAR-DKMA ਦੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਅਨੁਰਾਧਾ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਲਾਂਟ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸਮੀਕਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਜੀਨੋਮ-ਐਡੀਟਿਡ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ‘ਡੀ.ਆਰ.ਆਰ. ਧਾਨ 100 (ਕਮਲਾ)’ ਅਤੇ ‘ਪੂਸਾ ਡੀ.ਐੱਸ.ਟੀ. ਰਾਈਸ 1’ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਝਾੜ ਵਿੱਚ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਸੋਕੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ 20 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਮੀ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੰਕਟ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਨੁਰਾਧਾ ਅਗਰਵਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਕਸਰ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਣਾਈ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਸਥਾਨਕ ਖਾਦ ਅਤੇ ਬੀਜ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਦੇਸੀ ਬਨਾਮ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਅਜੇ ਜਿੰਦਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਬੀਜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਝਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। 

• ਖ਼ਰਚੇ ਦੀ ਬੱਚਤ: ਕਿਸਾਨ ਹਰ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬੀਜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
• ਕੁਦਰਤੀ ਅਨੁਕੂਲਤਾ: ਇਹ ਬੀਜ ਸਥਾਨਕ ਮੌਸਮੀ ਝਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
• ਘੱਟ ਲਾਗਤ: ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਬਿਹਤਰ ਚਾਰਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।