ਖੇਤੀ ‘ਚ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਨਤੀਜਾ: Strawberry ਅਤੇ ਤਰਬੂਜ਼ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਫ਼ਸਲੀ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ (Strawberry) ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੀ.ਟੈਕ. (B.Tech) ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੀ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਈ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅੰਤਰ-ਫ਼ਸਲੀ (Intercropping) ਰਾਹੀਂ ਲਾਗਤ ਨੂੰ 60% ਤੱਕ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮਾਡਲ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੀ ਬਜਾਈ, ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ

Strawberry ਦੀ ਬਜਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਫ਼ਸਲ ਹੈ।

• ਮਲਚਿੰਗ ਸ਼ੀਟ (Mulching Sheet): ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਲਈ ਮਲਚਿੰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੌਦੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧੀਆ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਫਲ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਛੂਹਣ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਫਲ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਛੂਹ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ, ਰੰਗ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ: ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ 14 ਤੋਂ 15 ਇੰਚ ਅਤੇ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੂਰੀ 7 ਇੰਚ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਜ਼ਿਗ-ਜ਼ੈਗ’ (Zig-zag) ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਦਾ ਲੰਘਣਾ ਆਸਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫੰਗਸ ਵਰਗੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਘੱਟ ਲੱਗਣ।
• ਬੈੱਡ ਦਾ ਆਕਾਰ: ਬੈੱਡ ਦਾ ਆਕਾਰ 4 ਫੁੱਟ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਰਨ-ਫਿਰਨ ਲਈ ਢਾਈ ਫੁੱਟ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਰ-ਫ਼ਸਲੀ ਨਾਲ ਲਾਗਤ ‘ਚ 60% ਦੀ ਕਟੌਤੀ

Strawberry ਇੱਕ ਮਹਿੰਗੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ (exotic) ਫ਼ਸਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਡ੍ਰਿਪ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ (Drip Irrigation) ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਨਿਊਟ੍ਰੀਐਂਟਸ (Micronutrients) ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮਾਰਚ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਤਰਬੂਜ਼ (Watermelon) ਜਾਂ ਖਰਬੂਜ਼ੇ (Muskmelon) ਦੀ ਅੰਤਰ-ਫ਼ਸਲੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ:

1. ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ: ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਗਏ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਅਤੇ ਮਲਚਿੰਗ ਸ਼ੀਟ ਤਰਬੂਜ਼ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਤਰਬੂਜ਼ ਲਈ ਵਾਧੂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ (Initial Cost) 60% ਤੱਕ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
2. ਸਮੇਂ ਦੀ ਬੱਚਤ: ਜਦੋਂ ਡੇਢ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸਟ੍ਰਾਬੇਰੀ ਦੇ ਪੌਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਤਰਬੂਜ਼ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਖੇਤ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਇਹ 75 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਕੇ ਵਿਕਰੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਖਾਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ Strawberry ਵਰਗੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ‘ਫਲੱਡ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ’ (ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਪਾਣੀ) ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: 

• ਡ੍ਰਿਪ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲਰ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ: ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਜਾਈ ਸਮੇਂ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲਰ (Sprinkler) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤਾਪਮਾਨ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਧੀਆ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕਣ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਡ੍ਰਿਪ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

• ਸੰਤੁਲਿਤ ਪੋਸ਼ਣ: ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੀਮਾਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਲੀ ਜਾਂ ਝੁਲਸ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਾਦਾਂ (NPK) ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਿਆਵਲ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹੇਠਾਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਗਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਬ੍ਰਾਂਡਿੰਗ ਅਤੇ ਵਿਕਰੀ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ

ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ 5 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੇਲਜ਼ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਉਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

• ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ: ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਸਹੀ ਕੀਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
• ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ: ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਡੀਆਂ ਨਾਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰੇਟ ਵਧੀਆ ਮਿਲੇ ਉੱਥੇ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾਓ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰੇਟ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਉੱਥੇ ਸਪਲਾਈ ਘਟਾ ਦਿਓ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਖਪਤਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਤਜ਼ਰਬੇ ਦੀ ਲੋੜ: ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2-4 ਸਾਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਜਾਂ ਸੇਲਜ਼ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਾਲ ਵੇਚਣ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਅਤੇ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਨਜੋਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਅੰਤਰ-ਫ਼ਸਲੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਰਣਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਲਾਗਤਾਂ ਘਟਾ ਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਸਫ਼ਲ ਮਾਡਲ ਅੱਜ ਦੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਹੈ।