Pay-for-results Machinery Model ਨੇ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਘਟਾਈਆਂ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਬਚਾਇਆ 400 ਬਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਸੁਧਾਰਾਂ ਕਾਰਨ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (CRM) ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਸੀਮਤ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ‘ਦਿ ਨੇਚਰ ਕੰਜ਼ਰਵੈਂਸੀ’ (TNC) ਦੇ ‘PRANA’ (Promoting Regenerative and No-burn Agriculture) ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਸਰਵਿਸ ਪ੍ਰੋਵਾਈਡਰ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ‘Pay-for-results’ (PFR) ਵਿੱਤੀ ਮਾਡਲ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਣਨੀਤਕ ਕਦਮ ਸਾਲ 2022 ਤੋਂ 2026 ਤੱਕ ਚੱਲੇ ਇਸ ਚਾਰ ਸਾਲਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨ ਬਣੇ ਸੁਤੰਤਰ ਉੱਦਮੀ

ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਸਥਾਨਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਉੱਦਮੀਆਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੁਪਰ-ਸੀਡਰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ CRM ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਦੇ ਕੇ ਕਮਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ‘PRANA’ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੇ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 50,000 ਤੋਂ ਵੱਧ CRM ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।

6.5 ਲੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲੀ

ਸਾਲ 2030 ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਟੀਚਿਆਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ, ਇਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਅੜਿੱਕੇ ਤੋੜੇ ਹਨ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 6.5 ਲੱਖ ਕਿਸਾਨ ਜੁੜੇ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ 8.5 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ‘ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ। ਨਾਲ ਹੀ, DSR ਅਤੇ AWD ਤਕਨੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ 400 ਬਿਲੀਅਨ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 2021 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਪਾਇਲਟ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਹੁਣ 18 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ 6,286 ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ, ਡਿਜੀਟਲ ਟੂਲਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੈਂਪਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਸਰ

ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ 220 ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਕਲੱਸਟਰਾਂ ਨੇ 1,494 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 3,000 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ‘ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ‘ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ-ਬਾਸਮਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਨਰਮੇ’ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਸਲਾਹ ਨਗਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਹਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ PVC ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਮਾਪ ਕੇ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਦੀ AWD ਤਕਨੀਕ ਅਪਣਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ 3 ਤੋਂ 4 ਗੇੜ ਘੱਟ ਗਏ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਘਟੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਵੀ ਰੁਕ ਗਿਆ।

ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਮਾਡਲ

TNC ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸਵਾਤੀ ਬੋਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਹੁਣ ਅਜਿਹੇ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਚੁਣੌਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਾਲੀ ਸੜਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘੱਟ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਸਾੜਨਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਜਾਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ।