ਪਰਦੇ ਦੇ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਵੀਰ’ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਤੱਕ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੀ ਅਣਮੁੱਲ ਵਿਰਾਸਤ

ਜਦੋਂ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਚਮਕ ਤੋਂ ਦੂਰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਦ ਬਣਾ ਲਿਆ

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਸੀ, ਦਰਦ ਵੀ ਅਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ। ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਵੀਰ’ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਇਹ ਅਦਾਕਾਰ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਕਸਰ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਦੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

8 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ 75 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿੱਗਜ ਕਲਾਕਾਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸੁੱਕਾ-ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਨਾਨਾ ਦੇ ਦਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ

ਸਾਲ 2015 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਰਾਠਵਾੜਾ ਅਤੇ ਵਿਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਾਹਤ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। 2015 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਰਭ, ਲਾਤੂਰ ਅਤੇ ਉਸਮਾਨਾਬਾਦ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਦਦ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ₹15,000 ਦੇ ਚੈੱਕ, ਕੱਪੜੇ, ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਕਿੱਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਪਰ ਨਾਨਾ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਝ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਦਰਦ ਤਾਂ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸਾਨੀ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਇਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ।

‘ਨਾਮ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ’—ਮਦਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ

ਸਤੰਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਅਦਾਕਾਰ ਮਕਰੰਦ ਅਨਾਸਪੁਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ NAAM Foundation ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸੁੱਕੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਸੀ।

ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਸਿਲਾਈ ਵਰਗੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਨਾਨਾ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਸਾਫ਼ ਸੀ—ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਹਤ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਪਾਣੀ ਬਚੇਗਾ ਤਾਂ ਖੇਤ ਬਚਣਗੇ

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜਾਈ ਸ਼ਾਇਦ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਰਥਿਕ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।

NAAM Foundation ਨੇ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ, ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮੁੜ ਭਰਪਾਈ, ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, 2015 ਤੋਂ 2025 ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਤਹਿਤ 2,246 ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 178 ਨਦੀਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 515 ਨਾਲਿਆਂ/ਸਟ੍ਰੀਮਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਤੇ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸੰਸਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ 40,000 ਕਰੋੜ ਲੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਣੀ ਅਤੇ 77 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਲਾਭ ਮਿਲਿਆ।

ਇਸ ਲਈ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਦੀ ਰੋਟੀ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਸਟਾਰਡਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਰੂਰੀ ਬਣ ਗਿਆ ਕਿਸਾਨ

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਨਾਮ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਦਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਫੀਸ ਅਤੇ ਇਨਾਮੀ ਰਕਮ ਸਮਾਜਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਅਤੇ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸਨ।

“ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਗੱਲ ਕਰ ਲੈਣਾ…”

ਕਿਸਾਨ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਝੰਜੋੜਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦਿਆਂ ਬੇਹੱਦ ਭਾਵੁਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ।

ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸੈਲੀਬ੍ਰਿਟੀ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਅੰਕੜੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ—ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਵੀਰ’ ਜੋ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਨੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਕਈ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ। ਕਦੇ ਉਹ ਬਾਗ਼ੀ ਬਣੇ, ਕਦੇ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ, ਕਦੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਮੰਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਬੁੱਝ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਮੁੜ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਛਾਣ ਜਿਊਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।

ਨਾਨਾ ਪਾਟੇਕਰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਕ੍ਰਾਂਤੀਵੀਰ’ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੋਈ ਫ਼ਿਲਮ, ਕੋਈ ਇਨਾਮ ਜਾਂ ਕੋਈ ਕਿਰਦਾਰ ਨਹੀਂ— ਸਗੋਂ ਉਹ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਗਾਈ।