ਅੱਗ ਨਾ ਲਾਓ, ਮਿੱਟੀ ‘ਚ ਰਲਾਓ ਪਰਾਲੀ: ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਤੋਂ ਜਾਣੋ Paddy Straw Management ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੱਲ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਾਉਣੀ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ 1509 ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਕਟਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾ ਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਬਲਾਕ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸਤਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (Paddy Straw Management)  ਵਾਸਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਹਿਮ ਲੋੜ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਨੁਕਸਾਨ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧੂੰਆਂ ਸਿੱਧਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੌਜੂਦ ਹਰੀ-ਭਰੀ ਬਨਸਪਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਧੂੰਏਂ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਸੜਕਾਂ ‘ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹਾਦਸੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤ ਸੜ ਕੇ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ 10 ਕੁਇੰਟਲ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ 25% ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, 50% ਗੰਧਕ ਅਤੇ 75% ਪੋਟਾਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ Paddy Straw Management ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਢੰਗ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੱਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਖੇਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵਾਹ ਕੇ ਸਾਂਭਣਾ (ਇਨ-ਸੀਟੂ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ (ਐਕਸ-ਸੀਟੂ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਰਲਾਉਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ-ਸੀਟੂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਪਰ ਐਸਐਮਐਸ (SMS) ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕੰਬਾਈਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਕੁਤਰਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਖੇਤ ਅੰਦਰ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ

ਸੁਪਰ SMS ਨਾਲ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ, ਸਮਾਰਟ ਸੀਡਰ ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਅੰਦਰ ਹੀ Paddy Straw Management ਦਾ ਦੂਜਾ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਪਰ ਜਾਂ ਮਲਚਰ ਮਸ਼ੀਨ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਅ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਸਾਨ ਹਲ ਚਲਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਪਲਟ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਅਤੇ ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਣਕ ਬੀਜ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਕਨੀਕਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦੇ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਾਰਗਰ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਲਚਿੰਗ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਤਜ਼ਰਬਾ

ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪਿੰਡ ਭੁੱਲਰ ਵਿਖੇ ਮਲਚਿੰਗ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਜ਼ਰਬਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਟਾਈ ਅੰਦਰ ਜ਼ੀਰੋ ਡਰਿੱਲ ਨਾਲ ਕਣਕ ਬੀਜ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਖੜ੍ਹੀ ਪਰਾਲੀ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਦੇ ਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਰੀਪਰ ਮਸ਼ੀਨ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੀਪਰ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਬਰਾਬਰ ਪਰਤ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਉੱਗਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਦਾ ਉਗਾਵ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਜ਼ਰਬਾ 70 ਤੋਂ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਹੱਦ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ।

ਗੱਠਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲੰਮੇ ਨੁਕਸਾਨ

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰੀਪਰ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵੱਢ ਕੇ ਰਾਊਂਡ ਬੇਲਰ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਬੇਲਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਠਾਂ ਬਣਾ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਤਤਕਾਲੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲਗਾਤਾਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਾਲੀ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣਾ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ। ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਤੱਤ ਸੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੱਠਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਹਰ ਸਾਲ ਅਜਿਹਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗੀ।

ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਬਾਇਓਗੈਸ ਪਲਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਸੇਤੀਆ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲ, ਗੁਲਾਬੇਵਾਲਾ ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟ ਅਤੇ ਚੰਨੂ ਬਿਜਲੀ ਪਲਾਂਟ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਰਕੇ ਬਾਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੀਟੀਆਂ (ਪੈਲਟਸ) ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਵੀ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਇੱਕ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਆਚਾਰ (ਸਾਈਲੇਜ) ਬਣਾ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮਿੱਟੀ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਤੀਜੇ

ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਰਲਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇੱਕ-ਦੋ ਸਾਲ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਰਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੇਮ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਖੇਤਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਝਬੇਲਵਾਲੀ, ਜੰਮੂਆਣਾ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤਮਲਾਣਾ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਪਰਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਾਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਲੂਣ ਹੋਰ ਡੂੰਘੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ Paddy Straw Management ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਝੋਨਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਕਣਕ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੁਨੇਹਾ

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਸਤਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵੱਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ ਹਰ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਛਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਲਾ ਕੇ ਅਸੀਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਫੇਫੜਿਆਂ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।