Super seeder: ਪਰਾਲੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਕਣਕ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਰਬਪੱਖੀ ਹੱਲ

ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਾਲੀ ਸਾਂਭਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (CRM) ਸਕੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ’ ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਹਰੀ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ‘ਤੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਣਕ ਦੀ ਅਗਲੀ ਬਿਜਾਈ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ‘ਚ Super seeder ਮੋਹਰੀ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਉਣੀ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁੱਲ 18,190 ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕੱਲੇ Super Seeders ਦੀ ਗਿਣਤੀ 12,384 ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁੱਲ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਸ਼ੀਨ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਲਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ ਬੀਜਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਾਧਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਹੈ। 

ਬਹੁ-ਮੰਤਵੀ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਧੀ ਮੰਗ

ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ Super Seeder ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੰਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁ-ਕਾਰਜੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਸ਼ੀਨ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮੁੱਢਾਂ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕ ਕੱਟ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਇਹ ਇੱਕੋ ਗੇੜੇ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਸਮੇਤ ਖਾਦ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਕੀਮਤ 2.45 ਲੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 3.25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਹੈ। 

190 ਲੱਖ ਟਨ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਟੀਚਾ

ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਫ਼ਸਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 210 ਲੱਖ ਟਨ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ 180 ਲੱਖ ਟਨ ਝੋਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 190 ਲੱਖ ਟਨ ਪਰਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਵਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 

ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ‘ਚ ਗਿਰਾਵਟ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਡੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ 36,636 ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਕੇ 10,090 ਅਤੇ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਘੱਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 5,114 ਰਹਿ ਗਈਆਂ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਵਰਗੀ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸਦਕਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਟੀਚਾ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਨਾਮਾਤਰ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। 

ਪਰਾਲੀ ਬਣੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸਾਧਨ

ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਢੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਲੀ ਲਗਭਗ 350 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਵਿਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੀਜ਼ਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਦਾ ਭਾਅ 600 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 15 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। 

600 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ

ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 600 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਬਜਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ 60% ਅਤੇ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ 40% ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਜੁਆਇੰਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 250 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਫੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ 188 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਸਿੱਧੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 50% ਅਤੇ ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਨੂੰ 80% ਤੱਕ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

2018 ਤੋਂ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਵੰਡ 

ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਣ ਲਈ 2018 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਸਕੀਮ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ 1,800 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਸਬਸਿਡੀ ਨਾਲ ਕਰੀਬ 1.65 ਲੱਖ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 50% ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। 

ਬੇਲਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭਾਰੀ ਮੰਗ

Super seeder ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੇਲਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 18,500 ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਬੇਲਰਾਂ ਲਈ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ 765 ਬੇਲਰ ਹੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਸਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਵਧੀਆ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।