ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਵੱਲ: Stubble Burning ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਹੱਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ

ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (Stubble Management) ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੱਡੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ, ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹੋਰ ਠੋਸ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬੋਝ ਜਾਂ ਕੂੜਾ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੇਕਰ ਇਸ ਦੇ ਠੋਸ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਹੱਲ ਲੱਭੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਖ਼ਰਚੇ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਕਿਸਾਨ ਪਰਾਲੀ ਕਿਉਂ ਸਾੜਦੇ ਹਨ?

ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ੌਕ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਹਨ:

• ਸੀਮਤ ਸਮਾਂ: ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਣਕ ਜਾਂ ਆਲੂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 10 ਤੋਂ 20 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਿਜਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆਉਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

• ਵਿੱਤੀ ਬੋਝ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਕਿੱਲਤ: ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਬੇਲਰ ਅਤੇ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਿੱਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਹਿੰਗਾ ਕਿਰਾਇਆ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਵਾਧੂ ਵਿੱਤੀ ਬੋਝ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

• ਸੌਖਾ ਰਸਤਾ: ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਖੇਤ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ (Stubble Burning) ਹੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼, ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਕਾਰਗਰ ਤਰੀਕਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਿਪਟਾਰਾ: ਇਨ-ਸੀਟੂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਹ ਕੇ ਖਾਦ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

• ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ: ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ, ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ, ਮਲਚਰ ਅਤੇ ਰੋਟਾਵੇਟਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਾੜੇ, ਬਾਰੀਕ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਣਕ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

• ਪੂਸਾ ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰ: ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ (IARI) ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਤ ਇਹ ਬਾਇਓ-ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਘੋਲ ਪਰਾਲੀ ‘ਤੇ ਛਿੜਕਣ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ 20 ਤੋਂ 25 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗਲ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫ਼ਾਇਦਾ: ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਕਾਰਬਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਵਿੱਚ ਯੂਰੀਆ-ਡੀਏਪੀ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਬਚਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਪਯੋਗ: ਐਕਸ-ਸੀਟੂ ਹੱਲ

ਬੇਲਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

• ਬਾਇਓਮਾਸ ਪਲਾਂਟ ਅਤੇ ਬਾਇਓ-CNG: ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੰਪਰੈੱਸਡ ਬਾਇਓਗੈਸ (CBG) ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਨ ਫਿਊਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ।

• ਪੈਲੇਟਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਕੇਟਸ: ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਕੰਪ੍ਰੈਸ ਕਰਕੇ ਛੋਟੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਜਾਂ ਇੱਟਾਂ ਵਰਗਾ ਠੋਸ ਬਾਲਣ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦੇ ਬਾਇਲਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

• ਪਸ਼ੂ ਚਾਰਾ: ਯੂਰੀਆ ਜਾਂ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸੋਧ (Treatment) ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪਸ਼ੂ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

• ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ: ਢੀਂਗਰੀ ਅਤੇ ਬਟਨ ਮਸ਼ਰੂਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਾਲੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਸਤਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਕੀ-ਕੀ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ?

ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਉਤਪਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ:

• ਬਾਇਓਚਾਰ: ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਉੱਚ ਤਾਪਮਾਨ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕੋਲਾ (ਕਾਰਬਨ ਭਰਪੂਰ ਤੱਤ) ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

• ਕਾਗਜ਼, ਗੱਤਾ ਅਤੇ ਪੈਕਜਿੰਗ: ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਤੋਂ ਕਾਗਜ਼, ਗੱਤੇ ਦੇ ਡੱਬੇ ਅਤੇ ਈਕੋ-ਫਰੈਂਡਲੀ ਪੈਕਜਿੰਗ ਮਟੀਰੀਅਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

• ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਭਾਂਡੇ: ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਥਰਮੋਕੋਲ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਫਾਈਬਰ ਤੋਂ ਡਿਸਪੋਜ਼ੇਬਲ ਪਲੇਟਾਂ, ਚਮਚੇ ਅਤੇ ਕੱਪ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

• ਬਿਲਡਿੰਗ ਬੋਰਡ ਅਤੇ ਪੈਨਲ: ਫ਼ਰਨੀਚਰ, ਕੰਧਾਂ ਦੀ ਪੈਨਲਿੰਗ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਕੰਪ੍ਰੈਸ ਕਰਕੇ ਲੱਕੜ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਅੱਗ-ਰੋਧਕ ਇਕੋ-ਬੋਰਡ ਬਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

• ਈਥਾਨੌਲ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ: ਆਧੁਨਿਕ 2G ਈਥਾਨੌਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਗ੍ਰੀਨ ਬਾਇਓਫਿਊਲ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਪਲਾਂਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰੀਨ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ CHC

Stubble Burning ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਠੋਸ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ:

1. ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: PAU ਵੱਲੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ PR 126 ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਬੀਜਣ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ 120-125 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਵਾਧੂ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

2. ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ (CHC): ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਖ਼ਰੀਦਣਾ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ CHC ਰਾਹੀਂ ਕਿਫ਼ਾਇਤੀ ਕਿਰਾਏ ‘ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਰਗਰ ਹੱਲ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜਟਾਣਾ ਸੂਬੇ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟ ਸੀਡਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ Zero Stubble Burning (0% ਅੱਗ) ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗੋਬਿੰਦਪੁਰਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਅਤੇ ਮਲਚਿੰਗ ਰਾਹੀਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਧਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਖਪਤ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦਾ ਝਾੜ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਲਾਗਤ ਘੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।

ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਪੱਕਾ ਹੱਲ

ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨ ‘ਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰਕਾਰ, ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੇਨ ਬਣਾਉਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ MSP ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਬਾਇਓਮਾਸ ਪਲਾਂਟ ਸਿੱਧੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।