ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਤੋਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੱਕ: ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਮਸ਼ਰੂਮ ਕ੍ਰਾਂਤੀ

ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਅਣਖੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੋਪੜ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲ ਨੰਗਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭੈਣੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ 1.5 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ।

ਆਪਣੀ ਸੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ 17 ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ 36 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ।

ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ

ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਮੀਨ (1.5 ਏਕੜ) ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ (KVK), ਰੋਪੜ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਖੋਜ ਵਿਭਾਗ (DMR), ਸੋਲਨ ਤੋਂ ਵੀ 10 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਇਸ ਸਿਖਲਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ।

ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ

ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਥੈਲਿਆਂ ਦੇ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਜਰਬਾ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਸ਼ੈੱਡ ਬਣਾਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦੋ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ (AC) ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੁਣ ਸਾਲ ਦੇ 12 ਮਹੀਨੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਫਾਰਮ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਬਹੁਤ ਵਿਕਸਤ ਹੈ:

​ਫਾਰਮ ਦਾ ਆਕਾਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ 2 ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਯੂਨਿਟ ਅਤੇ 4 ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਯੂਨਿਟ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਏਕੜ (4 ਕਨਾਲ) ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

​ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ: ਬਾਕੀ ਬਚੀ 1 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ, ਉਹ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

​ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਣਕ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸਬਸਟ੍ਰੇਟ ਜਾਂ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ੈੱਡਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ‘ਤੇ ਮਲਚਿੰਗ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

​ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ: ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਹੋਈ ਖਾਦ ਨੂੰ ਉਹ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮੌਸਮੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ

ਬਟਨ ਮਸ਼ਰੂਮ: ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ “ਬਟਨ ਮਸ਼ਰੂਮ” (Button Mushroom) ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਚੱਕਰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਗਰਮੀ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ: ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਡ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਕਟਾਈ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 12 ਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰਦੀ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ: ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਫਸਲ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਰਚ-ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ 18 ਟਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਔਸਤ ਉਤਪਾਦਨ 1 ਤੋਂ 1.5 ਕੁਇੰਟਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਕਾਰਨ ਲਾਗਤ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਣਕ ਦੀ ਤੂੜੀ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਤਪਾਦਨ ਖ਼ਰਚੇ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ।

ਆਰਥਿਕ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਆਰਥਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਦਾ ਸਹੀ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋਈਆਂ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕੀਮਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ₹80 ਤੋਂ ₹150 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਔਸਤਨ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਮਸ਼ਰੂਮ ₹100 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ (ਆਫ-ਸੀਜ਼ਨ) ਦੌਰਾਨ ₹120 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਭਾਅ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਾਗਤ ₹70 ਤੋਂ ₹75 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਏਅਰ-ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੇ ਖਰਚੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੱਧ ਕੇ ₹80 ਤੋਂ ₹90 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਣਕ ਦੀ ਤੂੜੀ ਦੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ ਆਮ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗਤ ₹80-85 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸਾਰੇ ਖਰਚੇ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ₹30 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ₹20 ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ (ਮਾਰਜਿਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ₹5,40,000 ਅਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ₹2,40,000 ਦਾ ਕੁੱਲ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਫਲ ਉਤਪਾਦਕ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਕੁਸ਼ਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਮੈਨੇਜਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ 2 ਵਜੇ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਗਭਗ 20 ਕਿੱਲੋ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਦੇ ਫਾਇਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਰੋਪੜ, ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੰਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਜਾਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ

ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਸੁਧਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਪਾ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਪੂੰਜੀ ਨਾਲ ਵੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਸੌਦਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।