ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਇਸੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਾਲ 2026 ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ-ਖੁਰ (Foot and Mouth Disease – FMD) ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 2026 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਮੂੰਹ-ਖੁਰ (FMD) ਕੀ ਹੈ?
ਮੂੰਹ-ਖੁਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀ ਛੂਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ਾਣੂ (Virus) ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੋ ਫਾੜ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਾਵਾਂ, ਮੱਝਾਂ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ‘ਪਿਕੋਰਨਾਵਾਇਰਿਡੇ’ (Picornaviridae) ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ‘ਐਫਥੋਵਾਇਰਸ’ (Aphthovirus) ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫੈਲਦੀ, ਪਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
FMD ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ
ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਛਾਣ ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਹਨ:
- ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ: ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਬੁਖਾਰ 104-106°F (41°C) ਤੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਛਾਲੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖਮ: ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਜੀਭ, ਮਸੂੜੇ, ਥਣਾਂ ਅਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਛਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛਾਲੇ ਫਟ ਕੇ ਦਰਦਨਾਕ ਜ਼ਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਲਾਰਾਂ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ: ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲਗਾਤਾਰ ਲਾਰਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
- ਲੰਗੜਾਪਨ: ਖੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਲੇ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਚੱਲਣ-ਫਿਰਨ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਲੰਗੜਾ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
- ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਕਮੀ: ਮੂੰਹ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਦੁੱਧ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ: ਦੁਧਾਰੂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਇੱਕਦਮ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰਭਵਤੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਭਪਾਤ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ
ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛੂਤਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ:
- ਸਿੱਧਾ ਸੰਪਰਕ: ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਇਹ ਲਾਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈ।
- ਦੂਸ਼ਿਤ ਵਸਤੂਆਂ: ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰ ਪਸ਼ੂ ਦੀਆਂ ਲਾਰਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਚਾਰਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਬਰਤਨ।
- ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ: ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਇਨਸਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ: ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਜਾਂ ਜੁੱਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ 2026
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਵਿਭਾਗ 2026 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਗ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਸ਼ਕਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਟੀਕਾ 4 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਖ਼ੁਰਾਕ 9ਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ 6 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਬੂਸਟਰ ਡੋਜ਼ ਲਗਵਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ
ਸਿਰਫ਼ ਟੀਕਾਕਰਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ: ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ੈੱਡ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰੋ। ਫਰਸ਼ ਨੂੰ ਕੀਟਾਣੂਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਫਿਨਾਇਲ ਜਾਂ ਚੂਨੇ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਰੱਖੋ।
- ਨਵੇਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ: ਬਾਹਰੋਂ ਜਾਂ ਮੰਡੀ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਨਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 15 ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਦੂਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖੋ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਓ।
- ਬਿਮਾਰ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ: ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਪਸ਼ੂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹ-ਖੁਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬਾਕੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰੋ। ਉਸ ਦਾ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਬਰਤਨ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਕਰੋ।
- ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਖੁਰਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ: ਬਿਮਾਰ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਲਾਲ ਦਵਾਈ (Potassium Permanganate) ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ। ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ‘ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਮਲ੍ਹਮ ਲਗਾਓ।
ਟੀਕਾਕਰਨ ਦੇ ਲਾਭ: ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ
ਟੀਕਾਕਰਨ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਲਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਤੰਦਰੁਸਤ ਪਸ਼ੂ: ਤੰਦਰੁਸਤ ਪਸ਼ੂ ਵਧੇਰੇ ਦੁੱਧ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧਦੀ ਹੈ।
- ਮੁਫ਼ਤ ਵੈਕਸੀਨ: ਬਿਮਾਰੀ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਫ਼ਤ ਟੀਕਾਕਰਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
- ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ: ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਜਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠ ਦੱਬ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਟੀਕਾਕਰਨ ਇਸ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕਾਂ ਲਈ ਮੂੰਹ-ਖੁਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ 2026 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਉਠਾਓ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।
COMMENTS