ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਵਾਢੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਢੀ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਜੋ ਰੁਝਾਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ (Ex-Situ Crop Residue Management in Punjab) ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਆਰਥਿਕ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। Paddy Straw ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ
ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 18 ਤੋਂ 20 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਹੁਣ (In-Situ Management) ਅਤੇ ਖੇਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ (Ex-Situ Management) ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਭਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵੱਲੋਂ Paddy Straw ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਮੰਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਜੈਵਿਕ ਬਾਲਣ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਬੇਲਰ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ
ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਾਲੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਲਰ ਅਤੇ ਰੇਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅੱਜ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰਾਂ ਨਾਲ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ 400 ਤੋਂ 450 ਕਿਲੋ ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀਆਂ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ‘ਤੇ ਸਬਸਿਡੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾ ਕੇ ‘ਕਸਟਮ ਹਾਇਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ’ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਖ਼ਰਚੇ ‘ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਕੇ ਗੱਠਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕੋ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਟਰੈਕਟਰ ਚਾਲਕਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਆਪਰੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਵਾਧੂ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਬਾਇਓ-CNG ਪਲਾਂਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਖ਼ਰੀਦ
ਪੰਜਾਬ ਐਨਰਜੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਏਜੰਸੀ (PEDA) ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗੋਬਰਧਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਰੈੱਸਡ ਬਾਇਓ-ਗੈਸ (Bio-CNG/CBG) ਪਲਾਂਟਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਸਥਿਤ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ CBG ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਪਲਾਂਟ ਵਾਂਗ ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਵੇਂ ਯੂਨਿਟ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਦਯੋਗ ਸਾਲਾਨਾ ਲੱਖਾਂ ਟਨ Paddy Straw ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਐਗਰੀਗੇਟਰਾਂ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ਰੀਦਦੇ ਹਨ।
ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮੀ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਗੱਠਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਮੁੱਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗੱਠਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਦਮੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਵਪਾਰਕ ਕਮਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਗੈਸ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਚੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੀ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ‘ਚ ਪੈਲੇਟ ਬਾਲਣ ਦੀ ਨੀਤੀ
ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ‘SAMARTH’ ਮਿਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਲੇ ਨਾਲ 5 ਤੋਂ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਬਾਇਓਮਾਸ ਪੈਲੇਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ, ਇਸ ਨੀਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੈਲੇਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਪੀਹ ਕੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਦਬਾ ਕੇ ਲੱਕੜ ਵਰਗੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ (ਪੈਲੇਟ) ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਪ-ਸ਼ਕਤੀ (calorific value) ਆਮ ਥਰਮਲ ਕੋਲੇ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸੁਪਰ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ, ਰੋਪੜ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਵਰਗੇ ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਲੇਟਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਖ਼ਰੀਦ ਲਈ ਟੈਂਡਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਨੇ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਖੁੰਬਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ
ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, Paddy Straw ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਬਟਨ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੁੰਬ ਉਤਪਾਦਕ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਪਰਾਲੀ ਖ਼ਰੀਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ Paddy Straw ਨੂੰ ਯੂਰੀਏ ਦੇ ਘੋਲ ਨਾਲ ਸੋਧ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਗੱਤਾ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਕਿੰਗ ਉਦਯੋਗ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪੇਪਰ ਮਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਗੱਤਾ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਈ-ਕਾਮਰਸ ਅਤੇ ਡਿਲੀਵਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੈਕਜਿੰਗ ਲਈ ਗੱਤੇ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਪਲਪ ਬਣਾ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਟਨ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਤੁਰੰਤ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਰਾਹ
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਕੁਝ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। Paddy Straw ਦੀਆਂ ਗੱਠਾਂ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਟੋਰੇਜ ਡਿਪੂਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਤੱਕ ਪਰਾਲੀ ਢੋਣ ਦਾ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟੇਸ਼ਨ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਉੱਦਮੀਆਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਲਾਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਲੈਕਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਵਪਾਰਕ ਸਮਝੌਤੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਵਰਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੁਕਤ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਹਰੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
COMMENTS