World Environment Day: ਨਿੰਮ, ਬੋਹੜ ਤੇ ਪਿੱਪਲ ਕਿਉਂ ਹਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੱਖਵਾਲੇ? 

ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ’ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਗੰਭੀਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ 5 ਜੂਨ ਯਾਨੀ ਕਿ “World Environment Day” ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿੰਮ, ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਟਾਹਲੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜੀਏ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਿਛੋਕੜ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਨਿੰਮ ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਟਾਹਲੀ ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਲ, ਗੱਡੇ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਛਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਪੀਂਘਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਬੋਹੜ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ (AC) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੋਹੜ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਛਾਂ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਲੂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। 

ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ

ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ੈਦੇ (Eucalyptus) ਵਰਗੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਟਾਹਲੀ ਅਤੇ ਨਿੰਮ ਵਰਗੇ ਸਾਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਮੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖ਼ੋਰ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘਰ

ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਘੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਬੂਤਰ, ਚਿੜੀਆਂ, ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਪੰਛੀ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ ‘ਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਫ਼ਲ (ਗੋਲ੍ਹਾਂ) ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟੀ ਰੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਨਿੰਮ: ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਦ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ

ਨਿੰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸੱਕ ਅਤੇ ਨਿਮੋਲੀਆਂ ਐਂਟੀ-ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿੰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਛਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਿੰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

World Environment Day ‘ਤੇ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼

ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਜਾਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਵਾਉਣ ਲਈ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਚੁਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ, ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਫ਼ੈਦਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਟਾਹਲੀ, ਨਿੰਮ ਅਤੇ ਬੋਹੜ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੂਟੇ ਦੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਾਰੂਥਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿੰਮ, ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਟਾਹਲੀ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਇਸ ਹਰਿਆਵਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅੱਜ ਖ਼ੁਦ ਅੱਗੇ ਆਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। 

ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ‘ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ’ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਅੱਜ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਗੰਭੀਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ 5 ਜੂਨ ਯਾਨੀ ਕਿ “World Environment Day” ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੁਣ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿੰਮ, ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਟਾਹਲੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜੀਏ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 

ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਿਛੋਕੜ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਥਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨਾਲ ਹੀ, ਨਿੰਮ ਹਰ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਟਾਹਲੀ ਸਾਡਾ ਰਾਜ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਹਲ, ਗੱਡੇ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਛਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣਿਆਂ ‘ਤੇ ਹੀ ਪੀਂਘਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਪੁਰਾਣੇ ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਬੋਹੜ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਕੁਦਰਤੀ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ (AC) ਅਤੇ ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਪਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਕਸੀਜਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੋਖ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬੋਹੜ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਛਾਂ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਹੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਲੂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। 

ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ

ਪੰਜਾਬ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ੈਦੇ (Eucalyptus) ਵਰਗੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਟਾਹਲੀ ਅਤੇ ਨਿੰਮ ਵਰਗੇ ਸਾਡੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਮੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖ਼ੋਰ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਘਰ

ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਘੱਟ ਗਏ ਹਨ, ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਬੂਤਰ, ਚਿੜੀਆਂ, ਤੋਤੇ ਅਤੇ ਉੱਲੂ ਵਰਗੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਥਾਨਕ ਪੰਛੀ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੀ ਕਗਾਰ ‘ਤੇ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਬੋਹੜ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਫ਼ਲ (ਗੋਲ੍ਹਾਂ) ਸੈਂਕੜੇ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਘਣੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਾਂ ਸਜਾਵਟੀ ਰੁੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਨਿੰਮ: ਕੁਦਰਤੀ ਵੈਦ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ

ਨਿੰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸੱਕ ਅਤੇ ਨਿਮੋਲੀਆਂ ਐਂਟੀ-ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿੰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੱਛਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੀਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਕ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤੇਲ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਟਾਂ ‘ਤੇ ਨਿੰਮ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

World Environment Day ‘ਤੇ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼

ਸਿਰਫ਼ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਜਾਂ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚਵਾਉਣ ਲਈ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਚੁਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਣ। ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ‘ਤੇ, ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਰੁੱਖ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲਾਟ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਸਫ਼ੈਦਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਟਾਹਲੀ, ਨਿੰਮ ਅਤੇ ਬੋਹੜ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਏ ਗਏ ਬੂਟੇ ਦੀ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ।

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੋਈ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ, ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਾਰੂਥਲ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਨਿੰਮ, ਬੋਹੜ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਟਾਹਲੀ ਵਰਗੇ ਰਵਾਇਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ, ਇਸ ਹਰਿਆਵਲ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅੱਜ ਖ਼ੁਦ ਅੱਗੇ ਆਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਇਸ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਿਵਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਅਸਲ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ।