ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਮੋਹ: ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 

ਪਿੰਡ ਰਾਮਾ ਮੰਡੀ, ਬਲਾਕ ਸੰਗਤ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ 32 ਸਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਡੂੰਘਾ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਨਵਾਂ, ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ 2014 ‘ਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ 2 ਏਕੜ ਜੱਦੀ  ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ (ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੀ ਖਾਦ) ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਦਸਵੀਂ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਅਪਨਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ

ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਜਗਦੀਪ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਾਧਨਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਮੁੱਢਲੀ ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ, ਨਮੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਟੋਇਆਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

KVK ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਰਾਹ

ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ PAU KVK, ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 2013 ਦੇ ਅਖੀਰ ‘ਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ KVK ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਫਾਰਮ ਦਾ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਖਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੱਕ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ KVK ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਤੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਟਸਐਪ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ।

ਇਸ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜਗਦੀਪ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਾਇਲਟ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 30 ਫੁੱਟ × 4 ਫੁੱਟ × 1 ਫੁੱਟ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਮੀਬੈੱਡਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਗਨ ਰੰਗ ਲਿਆਈ। ਅੱਜ, ਉਹ ‘ਆਈਸੇਨੀਆ ਫੋਏਟੀਡਾ’ ਨਸਲ ਦੇ ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ 180 ਵਰਮੀਬੈੱਡਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ

ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਜਗਦੀਪ ਨੇ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕਿਫਾਇਤੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਬੀਜ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। KVK ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਲੇਬਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। 

KVK ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਏਕੜ ਤੱਕ ਵਧਾਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੰਡੋਏ ਵੇਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਧਣ ਨਾਲ, ਜਗਦੀਪ ਨੇ ਖਾਦ ਨੂੰ ਪੈਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਲਈ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈ। 

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਨਮੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਮਹਿੰਗੇ ਸਪ੍ਰਿੰਕਲਰ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੁਦ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੱਚਤ ਹੋਈ। ਸ਼ੁਰੂ ‘ਚ, ਉਹ ਬੈੱਡਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼ੇਡ ਨੈੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੜਿਆਂ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਛਾਂ ਲਈ ਬੈੱਡਾਂ ਉੱਪਰ ਖੀਰਾ, ਤੌਰੀ ਵਰਗੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਉਗਾਉਣਾ। ਇਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੱਕਣ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੇਚਣ ਦਾ ਵੀ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮਦਨ ਦਾ ਹੋਰ ਸਰੋਤ ਜੁੜ ਗਿਆ।

ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਤੀਜੇ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ

ਜਗਦੀਪ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। 2022 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2,460 ਕੁਇੰਟਲ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਲਾਨਾ ₹17.24 ਲੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨ ਹੋਈ। 2023 ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 3,120 ਕੁਇੰਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਸ਼ੁੱਧ ਆਮਦਨ ਵੱਧ ਕੇ ₹22.27 ਲੱਖ ਹੋ ਗਈ। 2014 ਵਿੱਚ 32 ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ 2023 ਵਿੱਚ 3,120 ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਦਾ ਵਾਧਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ‘ਚ ਜਗਦੀਪ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ 50 × 70 ਫੁੱਟ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 110 × 140 ਫੁੱਟ ਕਰ ਲਿਆ ਲਿਆ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਦੋ ਏਕੜ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 3.5 ਏਕੜ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ‘ਚ ਦੋ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੋ ਝੋਟੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਆਰਗੈਨਿਕ ਮੈਨਿਓਰ’ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਨਰਸਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਡੇ ਗਏ ਪਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਜ਼ਿਟਿੰਗ ਕਾਰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਮੰਗ ਸਪਲਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 2014 ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੋ ਕਾਰਾਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ 

ਜਗਦੀਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਉੱਦਮ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਦੀਪ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦ ਦੀ ਇਕਾਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਅਤੇ ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੇ ਆਰਡਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ KVK ਬਠਿੰਡਾ ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਜਗਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਥਾਈ ਖੇਤੀ ਦੀ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਰਾਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਖਾਦ ਦੀ ਮੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਨਰਸਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਗਦੀਪ ਲਗਾਤਾਰ ਸਥਾਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਨ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।