Crop Residue: ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਬਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਰੋਤ: ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

Crop Residue: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਸੀਜ਼ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਿੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਹਨ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਨਾਲ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸਥਿਤ  ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਐਂਡ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (PAMETI) ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2018 ਦੌਰਾਨ ‘STRY’ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਆਯੋਜਿਤ “ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨੀਕਾਂ” ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁਨਰ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ।

ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਸ ਸਿਖਲਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖੇ ਗਏ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ, ਚਰਨਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਉਪ-ਉਤਪਾਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੌਰਾਨ, ਜੋ ਕਿ ਠੰਢਾ ਮੌਸਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਅਸਥਾਈ ਸ਼ੈੱਡਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਮੌਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਲਗਭਗ 1000 ਥੈਲੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ

ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 2000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੀਜ਼ਨ 20,000/- ਰੁਪਏ ਦੀ ਆਮਦਨ ਕਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਡਲ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਏ.ਸੀ. ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਥਾਨਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਡੀਕਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਮੁੱਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿਖਲਾਈ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰ

ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੇ ਚਰਨਜੀਤ ਨੂੰ ਠੰਢੇ ਮੌਸਮਾਂ ‘ਚ ਮਸ਼ਰੂਮ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਿਖਲਾਈ ਨੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (proper disease and pest management), ਵਾਢੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਪੈਕੇਜਿੰਗ, ਸੁਕਾਉਣ ਤੇ ਪਾਊਡਰ ਬਣਾਉਣ ਰਾਹੀਂ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਬਟਨ ਮਸ਼ਰੂਮ ਲਈ ਲੰਬੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਪੋਸਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ, ਸਪਾਨਿੰਗ, ਕੇਸਿੰਗ ਮਿੱਟੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਇਸਟਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਟਾਕੇ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ (economics), ਮੰਡੀਕਰਨ (marketing) ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ (entrepreneurship) ਵਰਗੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਮੰਡੀਕਰਨ ‘ਚ ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਾਨ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਚੈਨਲਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਾਹਕਾਂ ਤੱਕ ਸਿੱਧੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕੁਝ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਚੈਨਲ ਲੱਭੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਆਹ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਰੂਮ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਰਨਜੀਤ ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। ਨੇੜਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਦੇ ਘੱਟ ਕੰਮ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਮਸ਼ਰੂਮ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ: ਬੱਕਰੀ ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਡਲ ਹੈ।

ਕੀ ਪੌਦੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ “ਗੱਲਬਾਤ” ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?