ਕੰਟਰੈਕਟ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ: ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਆਮਦਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸਾਧਨ

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ (ਕਣਕ-ਝੋਨੇ) ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਰਕਬਾ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਧੰਦੇ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਅਤੇ ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਕਿੱਤੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਮੁਰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਲੋੜਾਂ ਜਾਂ ਮੁਰਗਿਆਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਰਗੇ ਸ਼ੌਕਾਂ ਲਈ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਪਾਰਕ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੇ ਯੂਨਿਟਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲਾਭ

ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਮਦਨ: ਬ੍ਰਾਇਲਰ (ਮੀਟ ਵਾਲੇ ਮੁਰਗੇ) ਸਿਰਫ਼ 6 ਤੋਂ 8 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੰਡੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁਰਗੀਆਂ 20 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ: ਮੁਰਗੀਖਾਨਾ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। 2-4 ਕਨਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਯੂਨਿਟ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ: ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਘਰ ਬੈਠੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ: ਦੂਜੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਜੇਕਰ ਸ਼ੈੱਡ ਦਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਰਗੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ: ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਖੇਤੀ ਲਈ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ, ਬੈਂਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਸਾਨ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ‘ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿੱਤਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਕੰਟਰੈਕਟ ਪੋਲਟਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ: ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀ

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, “ਕੰਟਰੈਕਟ ਪੋਲਟਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ” ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਾਡਲ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਫਰਮ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਮੁਰਗੀ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਖੁਰਾਕ, ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੈੱਡ, ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਅਤੇ ਘਾਟੇ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ: ਸ. ਅਪਾਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਹਲ (ਪਿੰਡ ਤੁੰਗਵਾਲੀ)

ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗਵਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਅਪਾਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ। 18 ਅਪ੍ਰੈਲ 1980 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਅਪਾਰਪਾਲ ਨੇ 10+2 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ.ਟੀ.ਆਈ. ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋਨਿਕਸ ਦਾ ਡਿਪਲੋਮਾ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਅਪਾਰਪਾਲ ਨੇ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲਿਆ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਾਲ 2001 ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ (KVK) ਤੋਂ ਖੁੰਭਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਮੀ-ਕੰਪੋਸਟ (2003), ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ (2004) ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ (2011) ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।

KVK ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਡਾ. ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ, ਅਪਾਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਕੰਟਰੈਕਟ ਫਾਰਮਿੰਗ” ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਅਪਣਾਇਆ।

ਫਾਰਮ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ

ਅਪਾਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ 2 ਏਕੜ 4 ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਉਸਨੇ KVK ਦੀ ਸਲਾਹ ‘ਤੇ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੋਲਟਰੀ ਕੰਪਨੀ ‘ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰਾ ਗਰੁੱਪ’ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ।

ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਆਕਾਰ: ਮਹਿਜ਼ 2 ਕਨਾਲ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ 6,000 ਚੂਚਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਮੁਰਗੀਖਾਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।

​ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ਕੰਪਨੀ ਚੂਚੇ, ਫੀਡ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਪਾਰਪਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਇਸ ਸੇਵਾ ਬਦਲੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ 4.75 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ (ਮੁਰਗੇ ਦੇ ਭਾਰ ਅਨੁਸਾਰ) ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਖਰਚੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ (5500 ਬ੍ਰਾਇਲਰ ਯੂਨਿਟ – 40 ਦਿਨ)

ਕੰਪਨੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ (ਲਗਭਗ 4.75 ਰੁਪਏ) ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 40 ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਬੈਚ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਖਰਚੇ (ਲਗਭਗ):

​ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਭੱਠੀਆਂ: 1,000 ਰੁਪਏ

​ਲੇਬਰ (ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ) ਅਤੇ ਖਾਣਾ: 11,000 ਰੁਪਏ

​ਫੱਕ (ਲਿਟਰ ਮਟੀਰੀਅਲ): 2,000 ਰੁਪਏ

​ਗੈਸ, ਪੈਟਰੋਲ ਅਤੇ ਹੋਰ: 1,000 ਰੁਪਏ

​ਵਿਆਜ ਅਤੇ ਬੈਂਕ ਕਿਸ਼ਤ: 8,000 ਰੁਪਏ

​ਕੁੱਲ ਖਰਚਾ: 23,000 ਰੁਪਏ

ਆਮਦਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ:

ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮੁਰਗਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਾਰਨ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਮੁਨਾਫੇ ‘ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ:

ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ: 5500 ਮੁਰਗੇ × 1.8 ਕਿੱਲੋ × 4.75 ਰੁਪਏ = 47,025 ਰੁਪਏ

ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ: 5500 ਮੁਰਗੇ × 2.5 ਕਿੱਲੋ × 4.75 ਰੁਪਏ = 65,312 ਰੁਪਏ

ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ: ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਖਾਦ (ਬਿੱਠਾਂ) ਵੇਚ ਕੇ ਲਗਭਗ 10,000 ਰੁਪਏ।

ਨਿਰੋਲ ਆਮਦਨ (40 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ):

ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ: 23,025 ਰੁਪਏ

ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ: 51,312 ਰੁਪਏ

ਸੁਝਾਅ

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ. ਅਪਾਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨੀਅਤ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ:

ਇਹ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਹਨ ਜੋ ਸਫ਼ਲਤਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਿਖਲਾਈ: ਬਿਨਾਂ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਇਸ ਧੰਦੇ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਨਾ ਪਾਓ। ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਲਓ।

ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ: ਸ਼ੈੱਡ ਬਣਾਉਣ ਸਮੇਂ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਰਗੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਰ ਘੱਟ ਰਹੇ।

ਸਹਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ: ਅਪਾਰਪਾਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੇਅਰੀ ਜਾਂ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੰਟਰੈਕਟ ਫਾਰਮਿੰਗ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਰਿਸਕ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਆਮਦਨ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਜ਼ਾਰੀ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਡਰ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਘੱਟ ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ।