ਪੀਏਯੂ ਦਾ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ’ਚ ਯੋਗਦਾਨ: ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮੋਹਰੀ ਉਤਪਾਦਕ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਉਲੀਕਿਆ ਰਾਹ

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (ਪੀਏਯੂ), ਲੁਧਿਆਣਾ ਨੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਹਿਦ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਹ ਵਿਖਾਈ ਹੈ। 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਸੂਬੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਦ ਉਤਪਾਦਨ 21,000 ਮੈਟਰਿਕ ਟਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ, ਨਵੀਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਕਿੰਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।

1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੀਏਯੂ ਨੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ’ਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇਹ ਕਿੱਤਾ ਘਰੇਲੂ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਉੱਦਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ 7 ਨਵੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਪੀਏਯੂ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਹਨੀ ਅਲਾਇੰਸ (ਆਈਐਚਏ) ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਵਰਚੁਅਲ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਸ਼ਹਿਦ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਖੋਲੇ ਹਨ। ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਈ ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਖੋਜ, ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰ, ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਡਾ. ਗੋਸਲ ਨੇ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ 1962 ਤੋਂ 1964 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪੱਛਮੀ ਸ਼ਹਿਦ ਮੱਖੀ ਐਪਿਸ ਮੇਲੀਫੇਰਾ  ਦੀ ਆਮਦ ਭਾਰਤੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਲਈ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਸੀ। 1976 ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੱਖੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨਾਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਇਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ “ਹਨੀ ਹੱਬ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਨਵੀਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਡਾ. ਮਨਮੀਤ ਕੌਰ ਭੁੱਲਰ, ਮੁਖੀ ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ, ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੀਏਯੂ ਨੇ ਉੱਚ-ਮੁੱਲ ਵਾਲੇ ਛਪਾਕੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਜਿਵੇਂ ਰਾਇਲ ਜੈਲੀ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਜ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਰਾਣੀ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਦੋ-ਰਾਣੀ ਕਲੋਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ” ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਮੱਖੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮੋਹਰੀ ਬੀ ਬ੍ਰੀਡਿੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜੋ ਜੈਨੇਟਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਣੀ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਡਾ. ਭਾਰਤੀ ਮੋਹਿੰਦਰੂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਮੁੱਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਹਿਦ ਗਲੂਕੋਜ਼, ਫਰੂਟੋਜ਼, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਣਿਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ, ਆਇਰਨ ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਐਂਟੀਆਕਸੀਡੈਂਟ ਅਤੇ ਸਾੜ ਵਿਰੋਧੀ ਗੁਣ ਇਸਨੂੰ ਸਿਹਤ ਭੋਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਗਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਉੱਤਮ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਨਿਊਟ੍ਰਾਸਿਊਟੀਕਲ ਮਹੱਤਤਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਟਰੇਸੇਬਿਲਟੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਖੋਜ, ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਆਈਐਚਏ ਦੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੈਟਵਰਕ ਨੂੰ ਪੀਏਯੂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ, ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ-ਅਧਾਰਤ “ਹਨੀ ਈਕੋਸਿਸਟਮ” ਤਿਆਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਉਤਪਾਦਨ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਖੇਤੀ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਵਾਕਾਵਰਨ ਸੰਤੁਲਨ ਤਿੰਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੜੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਜੋ ਪੀਏਯੂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਨਿਹਰੀ ਮਧੂ-ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।