ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ (ਕਣਕ-ਝੋਨਾ) ਦੇ ਘਟਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਅੱਜ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਰੀਕਿ
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ (ਕਣਕ-ਝੋਨਾ) ਦੇ ਘਟਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਅੱਜ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹੁਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀ ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਕੇ ਅਤੇ “ਜਰਬੇਰਾ” ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਕਿੱਤਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ: ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ

ਜਰਬੇਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਡੇਜ਼ੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਜਾਵਟ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸਿਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਵਿਆਹਾਂ, ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸੇ ਮੰਗ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ।
ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਖੇਤੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਤ ਨਗਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਅਕਸਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸੈਮੀਨਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰੋਟੈਕਟਡ ਐਗਰੀਕਲਚਰ’ ਅਤੇ ਪੋਲੀਹਾਊਸ ਖੇਤੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ।
ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗੁਰਜੀਤ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਨੌਕਰੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ‘ਪਲਾਨ ਬੀ’ ਵਜੋਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ।
ਪੋਲੀਹਾਊਸ ਖੇਤੀ: ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ

ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੋਲੀਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜਰਬੇਰਾ ਵਰਗੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਨਮੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੋਲੀਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਭਾਅ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਤਕਨੀਕ
ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:
- ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ: ਉਹ ਗੋਬਰ ਦੀ ਖਾਦ, ਧਾਨ ਦੀ ਭੂਸੀ ਅਤੇ ਨਿੰਮ ਦੀ ਖਲੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- ਬੈੱਡ ਬਣਾਉਣਾ: ਜਰਬੇਰਾ ਦੇ ਪੌਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉੱਚੇ ਬੈੱਡ ਬਣਾ ਕੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- ਦੂਰੀ: ਇੱਕ ਬੈੱਡ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ 2 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ 1 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਮਿਲੇ।
ਸੈਮੀ-ਆਰਗੈਨਿਕ

ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ‘ਸੈਮੀ-ਆਰਗੈਨਿਕ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ Drinching ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧਾ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੌਦੇ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ‘ਡ੍ਰਿੱਪ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ’ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਮੀ ਕੰਪੋਸਟ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।
ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ
ਗੁਰਜੀਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਲਾਗਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਖ਼ਰਚ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ 4-5 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਕਮਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 80% ਸਬਸਿਡੀ ‘ਤੇ ਪੋਲੀਹਾਊਸ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 20% ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 1.25 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸੀ।
ਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਲਗਭਗ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਰੀਦਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਖ਼ਰਚਾ 3.5 ਤੋਂ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਾਨ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ
ਜਰਬੇਰਾ ਦੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਢਾਈ-ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫੁੱਲ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸਮੇਂ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਲੀਬੀਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰੇਕਡਾਂਸ) ਉਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।
- ਲੰਬਾਈ: ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੌਦਾ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ 4-5 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਫੁੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
- ਕਮਾਈ: ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਸਾਲਾਨਾ 35-40 ਫੁੱਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਜੀਤ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇੱਕ ਪਲਾਂਟ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 4 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਕੀਤੀ।
ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰਜੀਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਦੱਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਕਿਹੜੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ
ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਲਗਭਗ 28 ਹਜ਼ਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੀ ਸਜਾਵਟ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਇਸ ਫੁੱਲ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਨੁਕਤੇ:
- ਮੰਗ: ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
- ਸਿੰਚਾਈ: ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਛਾਂਟੀ: ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਰਬੇਰਾ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਅੰਨਦਾਤਾ’ ਤੋਂ ‘ਉਦਮੀ’ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੇਤਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਵਿਕਲਪ ਹੈ।
COMMENTS