ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਬਦਲੀ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੋਵਾਂ ‘ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜੰਡਵਾਲਾ ਖਰਤਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇ ਹਨ। ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕ ਵਜੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹੀ ਸ਼ੌਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਜ਼ਰੀਆ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੁਦ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹੋਰਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਕੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸ਼ੌਕ ਤੋਂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਲ 2012-13 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ‘ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਸਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਲਗਾਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਫੁੱਲ ਚੰਗੇ ਭਾਅ ਵਿਕ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਸਾਲ 2014 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਢ ਕਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਫੁੱਲ ਲਗਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਲ 2016 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਵਧਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਹ ਕਈ ਏਕੜਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ-ਸੱਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮਾਂ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤਾ “ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ” ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫੁੱਲ ਕਦੋਂ ਲਗਾਉਣੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਫੁੱਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਜਦੋਂ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ, ਦਿਵਾਲੀ, ਨਰਾਤੇ ਅਤੇ ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹੋਣ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਰੇਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਬਰੀਕ ਫੁੱਲ ਵੀ ਉੱਚੇ ਰੇਟ ‘ਤੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ।

ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਫਰੀ ਅਤੇ ਲੱਡੂ ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹੈ ਕਿ:

• ਜਾਫਰੀ: ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ 14,000 ਬੂਟੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਬੂਟਾ 50 ਪੈਸੇ ਦਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਨੀਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ 7,000 ਰੁਪਏ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁੱਡ-ਗੁਡਾਈ ਅਤੇ ਤੁੜਾਈ ਸਣੇ ਕੁੱਲ ਖਰਚਾ 30,000 ਤੋਂ 35,000 ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਵੱਟਾਂ ‘ਤੇ ਸਿੰਗਲ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਸੌਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

• ਲੱਡੂ ਗੇਂਦਾ (ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ): ਇਹ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮ ਹੈ। ਇਸਦੇ 8,000 ਬੂਟੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੋ ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੀ ਪਨੀਰੀ ਮਹਿੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਤਕਰੀਬਨ 30,000 ਤੋਂ 35,000 ਰੁਪਏ), ਪਰ ਇਸਦਾ ਝਾੜ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਜਾਫਰੀ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ ਦੁੱਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਲ 45 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜਾਫਰੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਗੇਂਦੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ‘ਤੇ ਬੀਜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਲ ਦੇ 8-9 ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫੁੱਲ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿਣ।

ਖ਼ਰਚਾ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਫਿਕਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲਾ ਸਵਾ ਲੱਖ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਦੀ ਬਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਫਰੀ ‘ਤੇ ਖ਼ਰਚਾ (ਪਨੀਰੀ, ਲੇਬਰ ਅਤੇ ਖਾਦ) ਤਕਰੀਬਨ 30 ਤੋਂ 35 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਗੇਂਦੇ ਦੀ ਤਾਂ ਇਕੱਲੀ ਪਨੀਰੀ ਦੀ ਕੀਮਤ 30-35 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਰੇਟ 10 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੌਰਾਨ ਮੰਗ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤ ਤੋਂ ਹੀ ਟਰਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟਰਾਲੀਆਂ ਵਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਟ੍ਰੇਨਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਬੈਚ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ੀ ਜਾਂ ਥਿਊਰੀ ਵਾਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕਰਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ।

• ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਪਹਿਲੂ: ਸੁਖਚੈਨ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੀ 5,000 ਰੁਪਏ ਫੀਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪੈਸਾ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਉਹ ਇਹ ਰਾਸ਼ੀ ਸਿੱਧੀ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਸੰਸਥਾ “ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ” ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

• ਨਿਰੰਤਰ ਸਹਿਯੋਗ: ਉਹ ਦੋ ਸਾਲ ਤੱਕ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫ਼ੋਨ ਰਾਹੀਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਸਪਰੇਆਂ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਬਾਰੇ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਸਿੱਖ ਕੇ ਇਹ ਖੇਤੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ 100% ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਵੇਗਾ।

ਆਪਣੇ ਬੀਜ, ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ, ਪਠਾਨਕੋਟ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਤੱਕ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ, ਉਹ ਜਵੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ 872, 826, 327) ਦੇ ਬੀਜ ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੀਜ ਖ਼ੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਖ਼ਰਚਾ ਘਟੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।

ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ ਝਾੜ ਲੈਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਹੀ ਰੇਟ ‘ਤੇ ਵੇਚਣਾ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਢੇਰੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਧਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨਾਲ ਰਾਬਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਪਜ ਰਿਟੇਲ ਵਿੱਚ ਵੇਚਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼

ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਘਾਟੇ-ਵਾਧੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੀ ਸਮਝ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।