ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ Seedless Cucumber ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਨਾਕਾਮ ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਤੱਕ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਰਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 3 ਏਕੜ ਰਕਬੇ ‘ਤੇ ਲੱਗੇ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਅਤੇ ਨੈੱਟ ਹਾਊਸ ਅੱਜ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਖੇਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਸੀ। B.Com ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 52 ਸਾਲਾ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਨੇ ਸਾਲ 2011 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੌਰਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਦਕਾ ਉਹ ਸਾਲ 2013 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੁੜਨ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ‘ਤੇ ਖੋਜ

ਜਦੋਂ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 40 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਪਰਤੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਢਲਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਤਜ਼ਰਬਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਿਆਂ ਬੀਤਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਏਅਰਪੋਰਟ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਰਡਾਰ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ, ਜੋ ਸਾਲ 1997 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਮਿਲੇ ਦੋ ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਅਰਵਿੰਦਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਣੀ।

ਪਿੰਡ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਕਿਸਾਨ ਹਰਬਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਵਰਗੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਲ 2013 ਤੋਂ 2016 ਦਰਮਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧੇ ਏਕੜ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢਾਂਚਿਆਂ ਹੇਠ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ 12 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ ਸਦਕਾ, ਅੱਜ ਉਹ 3 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਹਾਈ-ਯੀਲਡ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਖੀਰੇ (Seedless Cucumber) ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਖੀਰੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੱਕਰ 

ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਆਧੁਨਿਕ ਢਾਂਚੇ (ਪੌਲੀਹਾਊਸ, ਨੈੱਟ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਇਨ ਟਨਲ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ Seedless Cucumber ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਤਿੰਨ ਉੱਚ-ਝਾੜ ਵਾਲੇ ਚੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ:

• ਪਹਿਲਾ ਚੱਕਰ: ਇਹ ਚੱਕਰ ਫ਼ਰਵਰੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮਈ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
• ਦੂਜਾ ਚੱਕਰ: ਇਹ ਮਈ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।
• ਤੀਜਾ ਚੱਕਰ: ਇਹ ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।

ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਅਤਿ ਦੇ ਮੌਸਮ ਯਾਨੀ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਮੱਧ-ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੱਕ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਖੀਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਲਗਭਗ 9,000 ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਸਲ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਖੀਰਿਆਂ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਹਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਤੁੜਾਈ ਲਗਭਗ 80 ਬੈਗਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਬੈਗ ਦਾ ਭਾਰ 20 ਕਿੱਲੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਹਿਯੋਗ

ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਤੋਂ Seedless Cucumber ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ) ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ‘ਇੰਡੋ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਸੈਂਟਰ ਆਫ਼ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਫ਼ਾਰ ਵੈਜੀਟੇਬਲਜ਼’ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅੱਜ ਵੀ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ਖ਼ੁਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸ ਸੈਂਟਰ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਰਮੀ ਜਾਂ ਅਤਿ ਦੀ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਦ ਪਨੀਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਤਾਪਮਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਨੀਰੀ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੌਲੀਹਾਊਸ, ਨੈੱਟ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਇਨ ਟਨਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਮਾਰਟ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ

ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਖੀਰੇ (Seedless Cucumber) ਸਿੱਧੇ ਖੇਤ ਤੋਂ ਵੇਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਬਜ਼ੀ ਮੰਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ 18 ਤੋਂ 20 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕਿੱਲੋ ਦੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਔਸਤ ਕੀਮਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਾਜ਼ਾ ਉਪਜ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮਾਲ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਵਿੱਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ 2.5 ਤੋਂ 3 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।

ਲਗਭਗ 10-15 ਵਾਢੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਝਾੜ ਘੱਟਣਾ  ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਵੀਂ ਪਨੀਰੀ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ 30 ਤੋਂ 32 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਤੁੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਜੇ ਚੱਕਰ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ 4 ਤੋਂ 4.5 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਤੁਪਕਾ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Drip irrigation system) ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਖੇਤੀ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਾਈ ਕਰਕੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਢੀ ਵੇਲੇ ਜਾਣਾ ਪਵੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਪੂਰੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ

ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੂੰਜੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਏਕੜ ਪੌਲੀਹਾਊਸ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਲਗਭਗ 42-45 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਗੈਲਵੇਨਾਈਜ਼ਡ ਪਿੱਲਰ, ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੀ ਪੌਲੀਫ਼ਿਲਮ ਅਤੇ ਡਰਿੱਪ ਸਿਸਟਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੈੱਟ ਹਾਊਸ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ 24 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਇਨ ਟਨਲ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਲਗਭਗ 2.5 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਹੈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਾਹਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਂਚਿਆਂ ‘ਤੇ 50% ਤੱਕ ਦੀ ਭਾਰੀ ਸਬਸਿਡੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ 10 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ 7 ਏਕੜ ‘ਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਰਵਾਇਤੀ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 7 ਏਕੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਓਨੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ, ਜਿੰਨੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 1 ਏਕੜ Seedless Cucumber ਤੋਂ ਕਮਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ, ਉਹ ਖੀਰੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 12 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲੋਂ 10 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਲ ਵਪਾਰਕ ਖੇਤੀ ਸਦਕਾ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਦ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।