ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿ
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਇਸਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU), ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ (KVK), ਕਪੂਰਥਲਾ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।
ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਪਹੁੰਚ
ਇਸ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ KVK ਦੀ ਟੀਮ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ “ਰੈਪਿਡ ਐਕਸਟੈਂਸ਼ਨ” ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਪਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਿਖਲਾਈ, ਫਰੰਟਲਾਈਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਗਏ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਅੱਜ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਫਸਲ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਇਥੇ ਲਗਭਗ 12,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰੀਫ (ਸਾਉਣੀ) ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ ਬੀਜੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 16,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ ਦਾ ਚੱਕਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਜਿਥੇ ਫ਼ਸਲੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ 300% ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਸਨੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। KVK ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਐਸੋਸੀਏਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ (ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ) ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗਫਲੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਕਲਪ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਖ਼ਰਚੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ: ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖਾਣ
ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਖੇਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਡਾ. ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ:
ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਚਤ: ਇਸ ਫਸਲ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ ਚਾਰ ਸਿੰਚਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ।
ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਲੋੜ: ਇੱਕ ਫ਼ਲੀਦਾਰ ਫਸਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨੂੰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਗਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਲੋੜ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ: ਇਹ ਫਸਲ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਕੂਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾਲ ਲੱਗਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਰਬੂਜੇ) ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ: ਇਹ ਫਸਲ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ‘ਤੇ ਉੱਚ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।
PAU ਦੀ ਜੇ-87 (J-87) ਕਿਸਮ: ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕੁੰਜੀ
ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਤਜ਼ਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, PAU ਵੱਲੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਕਿਸਮ J-87 ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਸੰਦ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ. ਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ (ਐਗਰੋਨੋਮੀ) ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਮ 100 ਤੋਂ 115 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਕੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪਿੰਡ ਕਮਾਲਪੁਰ (ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ) ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ 30 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੱਕੀ ਬੀਜ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ KVK ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ 26 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖ
ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ (ਭੂਮੀ ਵਿਗਿਆਨ) ਗਗਨਦੀਪ ਧਵਨ ਨੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਫਾਇਦਿਆਂ ‘ਤੇ ਚਾਨਣ ਪਾਉਂਦਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਹਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਲੈ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਦੇ ਹਨ (25-60 ਕਿਲੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ)। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 55 ਤੋਂ 130 ਕਿਲੋ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਬਚਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜੈਵਿਕ ਮਾਦੇ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਉ ਸ਼ਕਤੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਆਰਥਿਕ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ
ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਨਾ ਸਿਰਫ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੋਂ ਸਗੋਂ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਕਮਾਈ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਫਸਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 1 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।
ਮੰਡੀਕਰਨ: ਨਿਜੀ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਧਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਮੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਹੋਰ ਵਧਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ: KVK ਨੇ ਪਿੰਡ ਕਮਾਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ‘ਗਰਾਊਂਡਨਟ ਬੈੱਡ ਸੋਇੰਗ ਮਸ਼ੀਨ’ (ਮੂੰਗਫਲੀ ਬੀਜਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ) ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਬਿਜਾਈ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਮਾਲਪੁਰ ਵਿਖੇ “ਫਲੈਗ-ਆਫ” ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ
ਹਾਲ ਹੀ ‘ਚ ਪਿੰਡ ਕਮਾਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 45 ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕਾਸ਼ਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਿਸਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ PAU ਅਤੇ KVK ਦੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਬਚਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਮੂੰਗਫਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਵੀ ਕੀਤੀ।
ਕਪੂਰਥਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਇੱਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਜਜ਼ਬਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵੀ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਅਤੇ ਕੇਵੀਕੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦਾ ਇਹ ਯਤਨ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ।
COMMENTS