ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੂਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੂਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਾਫ਼ੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਭਰਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਰ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 1998 ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਗ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਾਲ 2015 ਤੋਂ ਉਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ “ਰੁੱਖਾ-ਮਿੱਸਾ” ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੰਗੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਦੇਖਣੇ ਪਏ।
ਤਿੰਨ ‘ਮੰਮੇ’ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮਤ
ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉਦੋਂ ਚਮਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ‘ਮੰਮੇ’ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
- ਮੰਮਾ ਮਿਹਨਤ: ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ।
- ਮੰਮਾ ਮੌਸਮ: ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਾਥ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਜਲਵਾਯੂ।
- ਮੰਮਾ ਮਾਰਕੀਟ: ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਵਾਜਬ ਰੇਟ।
ਦਰਅਸਲ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ‘ਲੋਅ ਟਨਲ’ ਤਕਨੀਕ: ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਕਾਢ
ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਇਲਾਕਾ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮੌਸਮ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਨਵੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਪਨੀਰੀ ‘ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ’ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੜਾਕੇ ਦੀ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀਆਂ ਸ਼ੀਟਾਂ (ਲੋਅ ਟਨਲ ਤਕਨੀਕ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੀਟਾਂ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜਾਬ ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਅਗੇਤੀ ਤਕਨੀਕ ਸਦਕਾ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਲਦੀ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੇਟ ਚੰਗਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ: MSP ਦੀ ਘਾਟ
ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (MSP) ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਰੇਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅੱਜ 2 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ 100 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ। ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਮਿਰਚ 50 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ ਵੇਚੀ ਹੈ। ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਵਪਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਟਰੱਕ ਗੁਜਰਾਤ, ਬੰਬਈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਰਗੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਲੋਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ
ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ PR-126 ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਲਈ ਖੇਤ ਜਲਦੀ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਖੇਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡੀ.ਏ.ਪੀ. ਅਤੇ ਪੋਟਾਸ਼ ਦਾ ਸਹੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ‘ਯੂਨਾਈਟਿਡ 8307’ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਜਾ-2 ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਵੀ.ਐਨ.ਆਰ. ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ‘ਸਾਹਿਬਾ’ ਤੇ ‘ਸੁਨੀਧੀ’ ਕਾਫ਼ੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਸਾਹਿਬਾ ਕਿਸਮ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਮਿਰਚ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਵਿਕਦੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਉਮੀਦਾਂ
ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਦਾ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਰਕਬਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਜੇ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਕੋਈ ‘ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ’ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਰਚ ਦਾ ਰੇਟ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਇਸ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਜਾਂ ਚਟਨੀ/ਸੌਸ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਡਸਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਥਾਨਕ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੋ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸਟੋਰ ਖੋਲ੍ਹਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਹਬੋਰ ਜਾਂ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਣਾ ਪਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਸਪੀਕਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨਤੀਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।
ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਜੋਖ਼ਮ ਅਤੇ ਘਟਦਾ ਰਕਬਾ
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਮਿਰਚਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮਿਰਚ ਦਾ ਰਕਬਾ 12,000 ਏਕੜ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਲਗਭਗ 5,000-7,000 ਏਕੜ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਖੜ੍ਹੀ ਫ਼ਸਲ ‘ਤੇ ਟਰੈਕਟਰ ਚਲਾਉਣਾ ਪਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਰਚ ਦੀ ਤੁੜਵਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ (5-7 ਰੁਪਏ ਕਿਲੋ) ਮਿਰਚ ਦੇ ਵੇਚਣ ਮੁੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਐਫ.ਪੀ.ਓ. ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥਾਂ ਕਾਰਨ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ।
ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧੀਆਂ
ਆਪਣੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਮ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਸਦਕਾ ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (DC) ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ’ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਪਲਾਂਟ ਸਥਾਪਤ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਮਿਰਚ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਜੋਖ਼ਮ ਭਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਹੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੇ ਤਾਂ ਜੋ ਖੇਤੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਧੰਦਾ ਬਣ ਸਕੇ।
COMMENTS