Cotton cultivation: ਨਰਮੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾਈਏ? ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਦੱਸੇ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਰਮੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ (Cotton cultivation) ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਭਾਰੂ ਵਿਖੇ ਕਿਸਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੇਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਰਮੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਨੇ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲ-ਗੁੱਡੀ ਅਤੇ ਫਲ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਸਹੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਕੇ ਚੰਗਾ ਝਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਨਰਮੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਕੀੜੇ

ਝੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਨਰਮੇ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਹਮਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਭੂਰੀ ਜੂੰ ਦਾ ਅਸਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਰਾ ਤੇਲਾ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ (ਚਿੱਟਾ ਮੱਛਰ) ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਪੱਕਣ ਵੱਲ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਟਿੰਡੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬੀ ਸੁੰਡੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਢੁਕਵੇਂ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਬਹੁਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ।

ਖੇਤ ਸਰਵੇਖਣ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ, ਉਹ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ (ਮੰਗਲਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ) ਖੇਤ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਵੇਖਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵੱਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ‘N’ ਜਾਂ ‘X’ ਆਕਾਰ ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ 10 ਬੂਟੇ ਚੁਣੋ। ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਹਰੇਕ ਬੂਟੇ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਤਿੰਨ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਕੁੱਲ 30 ਪੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ 30 ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਤਾ ਔਸਤ ਗਿਣਤੀ ਨਿਕਲ ਆਵੇਗੀ।

ETL ਅਤੇ ਸਪਰੇਅ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਪਰੇਅ ਤਾਂ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਨੋਮਿਕ ਥਰੈਸ਼ਹੋਲਡ ਲੈਵਲ (ETL) ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ:

• ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ: ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪੱਤਾ ਗਿਣਤੀ 6 ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਸਪਰੇਅ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਗਿਣਤੀ 6 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

• ਹਰਾ ਤੇਲਾ / ਜੂੰ: ਜੇਕਰ 30 ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਔਸਤ ਗਿਣਤੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀਮਾ 12 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ।

ਬੇਲੋੜੀ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਵੱਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ

ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

• ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ: ਇਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਚੂਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਤਿਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਲੀ ਉੱਲੀ (ਸੂਟੀ ਮੋਲਡ) ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕੇ ਕੋਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

• ਹਰਾ ਤੇਲਾ: ਇਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

• ਭੂਰੀ ਜੂੰ: ਜੂੰ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਖੁਰਚ ਕੇ ਰਸ ਚੂਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੱਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸਿਓਂ ਖੁਰਦਰੇ ਅਤੇ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਦੇ ਉਪਾਅ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮ ਵਾਲੇ ਘੋਲ ਜਾਂ ਹਲਕੀਆਂ ਸਪਰੇਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਅਤੇ ਹਰੇ ਤੇਲੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਵੱਲੋਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਉਲਾਲਾ (Flonicamid) ਜਾਂ ਓਸ਼ੀਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸਪਰੇਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਜੂੰ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਪ੍ਰੋਫੈਨੋਫੋਸ ਜਾਂ ਡੈਲੀਗੇਟ ਵਰਗੀਆਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਹੀ ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਖ਼ੁਰਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧਨ: ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਸਹੀ ਸੰਤੁਲਨ

ਅਕਸਰ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਡਰ ਤੋਂ ਯੂਰੀਆ ਘੱਟ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਚਿੱਟੇ ਮੱਖੀ ਦਾ ਹਮਲਾ ਨਾ ਵਧ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ Cotton cultivation ਨੂੰ ਵੀ ਝੋਨੇ ਵਾਂਗ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਗੱਟਾ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਬੂਟਾ ਫਲ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਾਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ, ਫਲ ਬਣਨ ਸਮੇਂ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਭੁੱਖੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਝਾੜ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਨਾ ਪਵੇ।

13.0.45 ਅਤੇ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਸਪਰੇਅ

ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਟੀਂਡਿਆਂ ਦੇ ਚੰਗੇ ਭਾਰ ਲਈ ਖ਼ੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਬਹੁਤ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ:

• 13.0.45 (ਪੋਟਾਸ਼ੀਅਮ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ): ਇਸ ਸਮੇਂ 2 ਕਿੱਲੋ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੋਲ ਕੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਚਾਰ ਸਪਰੇਆਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

• ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਸਲਫ਼ੇਟ: ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੌਦੇ ‘ਤੇ ਟੀਂਡੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲੀ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ (ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ)। ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ, ਪ੍ਰਤੀ 100 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ 1 ਕਿੱਲੋ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਮਿਲਾ ਕੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ 10 ਕਿੱਲੋ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਓ।

ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਤਜ਼ਰਬਾ: ਘੱਟ ਖ਼ਰਚਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ

ਪਿੰਡ ਭਾਰੂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ Cotton cultivation ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਮਾ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਸੌਖੀ ਫ਼ਸਲ ਹੈ। ਝੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਫ਼ਸਲ ਉਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਸਾਲ ਚਿੱਟੇ ਮੱਛਰ ਕਾਰਨ ਸਮੱਸਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਆਈ ਸੀ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸਹੀ ਰੋਕਥਾਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਰਮੇ ਦਾ ਕੁੱਲ ਖ਼ਰਚਾ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 6,000 ਤੋਂ 7,000 ਰੁਪਏ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਝੋਨੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਹੈ।

ਝਾੜ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ

ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਰਮੇ ਦੀ ਸਹੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 15 ਤੋਂ 20 ਮਣ ਤੱਕ ਔਸਤ ਝਾੜ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ।  ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਨੁਕੂਲ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਝਾੜ 25 ਤੋਂ 30 ਮਣ ਨਿਕਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਝੋਨੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸਾਨ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਨਰਮੇ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਕਮਾਈ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।