ਰਸਾਇਣ-ਮੁਕਤ ਖੇਤੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ:ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘Zero-Budget Natural Farming’ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਬਰਨਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਾਹਿਗੁਰੂਪੁਰਾ ਦੇ 36 ਸਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਲੀਹਾਂ ਤੋਂ ਹੱਟ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ 15 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ 8 ਏਕੜ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਗਤ (Zero-Budget) ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਦਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਬਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਰਵਾਇਤੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਬੀਜ ਬੈਂਕ

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਸਲ ਉਗਾਉਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਬੀਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੀਜ ਬੈਂਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਵੀਨਾ ਕੱਦੂ, ਡਮਰੂ ਕੱਦੂ, ਟੁੰਬੀ ਕੱਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਜਰਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਬਚੀ 7 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਉਹ ਕਣਕ, ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਗੰਨਾ ਉਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਉਪਜ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਸਾਲ 2012 ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਿੱਚ BSc ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਈ ਨਿੱਜੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਪਰ ਮਨ ਨਾ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2016 ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧੇ ਏਕੜ ਨਾਲ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। 2017 ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸਾਂਭ ਲਈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ। ਚਾਹਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਵੀ ਉਡਾਇਆ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਬੀਜ ਖਰੀਦਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰੋ-ਬਜਟ ਖੇਤੀ

ਅੱਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ 8 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਲਾਂ, 5 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਬੀਜ, ਕਣਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਫਲ ਅਤੇ 60-70 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਟਮਾਟਰਾਂ ਦੀਆਂ 15 ਕਿਸਮਾਂ, ਬੈਂਗਣਾਂ ਦੀਆਂ 12 ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਚਿੱਟਾ, ਹਰਾ, ਛਲਾਵਰ, ਲੰਮਾ, ਛੋਟਾ, ਵੱਡਾ, ਆਦਿ) ਅਤੇ ਮਿਰਚਾਂ ਦੀਆਂ 16 ਕਿਸਮਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੰਬੀ, ਗੋਲ, ਹਰਾ, ਜਾਮਨੀ, ਕਾਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ) ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਬਾਜ਼ਾਰੂ ਖਾਦਾਂ ਜਾਂ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ Zero ਹੈ। ਖੇਤੀ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖ਼ਰਚਾ ਬੀਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਰਣਨੀਤੀ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ 43 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਕੀੜੇ ਅਤੇ 162 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਕੀੜੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ (ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ) ਕੀੜੇ ਕਿਸੇ ਪੌਦੇ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪੌਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਖੁਸ਼ਬੂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਕੀੜਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ ਕੀੜੇ ਰਸਾਇਣਕ ਛਿੜਕਾਅ ਕਾਰਨ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਰਸੀਮ, ਗਿੰਨੀ ਘਾਹ ਵਰਗੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਅਤੇ ਕਮਾਈ

ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਰਾਹੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ 18×3 ਫੁੱਟ ਬੈੱਡ ਵਿੱਚ ਉਹ 9,000 ਤੱਕ ਕੱਦੂ ਦੇ ਬੀਜ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਕੇ ਕਰੀਬ 18,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਨਾ-ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਬੰਸੀ ਗੋਲਡ ਵਰਗੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ 10,000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਤੱਕ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਕਣਕ ਦਾ ਰੇਟ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਹਨਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਰਸ਼ਨਪਾਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬਲਜੀਤ ਕੌਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਕੇ ਅਤੇ ਸਟੋਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੂਜੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ 

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ ਖੁਦ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਦੇ ‘ਆਰਗੈਨਿਕ ਕਲੱਬ’ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ICAR ਅਤੇ PAU ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਵੇਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਣੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣ-ਮੁਕਤ ਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।